Alerjik Tepkiler

Yanlış Alarm Veren Bir Güvenlik Sistemi Olarak Alerji

Evde kullanılan alarmlar ve güvenlik sistemleri bazen gerçek bir tehlike olmadan da çalışabilir: rüzgârın hareket ettirdiği bir perde ya da evcil bir hayvan, sistem tarafından tehdit olarak algılanıp gereksiz bir alarma neden olabilir; bir binanın duman dedektörü, yangın çıktığı için değil sadece bir mum yakıldığı için fıskiyeleri çalıştırabilir — sistem kusursuz çalışmaktadır ancak hedef yanlıştır. İnsan vücudunda da benzer bir durum gerçekleşebilir: bağışıklık sistemi vücudu yabancı algılanan maddelere karşı korumakla görevlidir, ancak bazı durumlarda polen, toz, bazı besinler gibi aslında zararsız olan maddeler vücut tarafından tehdit olarak algılanabilir. Bu durumda vücut, hatalı çalışan bir güvenlik sistemi gibi gereksiz bir savunma tepkisi başlatır; bu tepkiler hapşırma, kaşıntı, kızarıklık, nefes almada zorlanma gibi belirtilerle kendini gösterir.

Alerji ve Alerjenler

Küresel düzeyde günümüzün en yaygın sağlık sorunlarından biri olan alerji, bireylerin yaşam kalitesini olumsuz etkiler. Alerji sorunu yaşayan bir insanda vücudun savunma mekanizması zararsız maddelere karşı zararlıymış gibi aşırı tepki verir; bağışıklık sisteminin aşırı reaksiyon göstermesine alerji denir. Alerjik reaksiyonlara yol açan etkenlere alerjen adı verilir. Alerjenler; ilaç, polen, arı zehri, penisilin, küf, toz, tüy gibi maddeler ile balık, yumurta, çilek, yer fıstığı gibi besinler olabilir; alerjiye neden olan maddeler kişiden kişiye değişir.

Alerjinin ortaya çıkmasında genetik eğilimin yanı sıra hava kirliliği, kimyasallar, beslenme şekli gibi çevresel faktörler de etkilidir; özellikle endüstrileşme ve çevre kirliliği alerjik hastalıkların toplumda daha yaygın görülmesine neden olmuştur. Başlıca alerjik hastalıklar arasında alerjik rinit (burun zarında), astım (bronşlarda), göz nezlesi ve egzama (deride) yer alır.

Alerjik Tepkinin Mekanizması

Alerjenler solunumla, deriye temasla veya yiyeceklerle vücuda girer. Alerjenlerle ilk karşılaşmada B lenfositleri plazma hücrelerine dönüşür; plazma hücreleri antikor üretir. Bu antikorlar, bağ dokuda bulunan mast hücrelerinin hücre zarlarına tutunur. Alerjen vücuda ikinci kez girdiğinde, mast hücresindeki antikorlara bağlanır; bu durum mast hücrelerinin histamin molekülü salgılamasına neden olur.

Histamin vücutta yangısal tepkiyi oluşturur; bunun sonucunda hapşırma, burun akması, göz yaşarması, ciltte kızarma, kaşıntı, ağrı, şişme, solunum zorlukları gibi çok farklı alerjik reaksiyonlar ortaya çıkabilir. Alerjik hastalıklar için kullanılan antihistaminik ilaçlar, histaminin bağlandığı hedef hücrelerdeki reseptörleri bloke ederek alerjik tepkilerin ortaya çıkmasını önler.

Anafilaktik Şok

Özellikle arı zehri, yer fıstığı veya penisiline karşı aşırı hassas kişilerde anafilaktik şok ortaya çıkabilir. Bu durumda hızlı ve yoğun miktarda salgılanan histamin etkisiyle kan damarları aniden genişler, kan basıncı düşer, solunum yolları daralır ve nefes darlığı başlar. Bu semptomlara acil müdahale edilmezse kısa süre içinde ölüme neden olabilir; anafilaktik şokta ölüm nedeni gırtlak ödemi, tansiyon düşüklüğü ya da kalp krizidir. Anafilaktik şok, epinefrin (adrenalin) hormonu enjeksiyonlarıyla giderilebilir.

Bir okul pikniğinde öğrencilerden birinin kolunu arı sokması örneğinde bu süreç somut olarak gözlenebilir: ilk dakikalarda öğrencinin kolunda yalnızca kızarıklık ve hafif ağrı vardır, ancak kısa süre içinde öğrencinin nefes almakta zorlandığı, yüzünde şişlik oluştuğu ve renginin solmaya başladığı fark edilir. Öğrencinin arı zehrine karşı ciddi alerjisi olduğu anlaşılır; anafilaktik şok olarak adlandırılan bu durum dolaşım ile solunum sistemini hızla etkileyerek yaşamı tehdit eder. Acil müdahale yapılmadığında bu tablo, insan hayatını tehlikeye sokabilecek sonuçlara neden olabilir.

Özet

• Alerji, bağışıklık sisteminin polen/toz/besin gibi aslında zararsız maddelere (alerjenlere) karşı aşırı tepki vermesidir; ortaya çıkmasında genetik eğilim ve hava kirliliği/kimyasallar gibi çevresel faktörler rol oynar.
• Alerjik tepki mekanizması iki aşamalıdır: ilk karşılaşmada B lenfositleri antikor üretip bu antikorlar mast hücrelerine tutunur; ikinci karşılaşmada alerjen bu antikorlara bağlanarak mast hücrelerinden histamin salınmasını tetikler, histamin de yangısal tepkiyi (hapşırma, kaşıntı, kızarıklık, solunum zorluğu) oluşturur.
• Anafilaktik şok, aşırı hassas kişilerde yoğun histamin salgısıyla damarların genişleyip kan basıncının düşmesi ve solunum yollarının daralmasıyla oluşan, acil epinefrin (adrenalin) müdahalesi gerektiren hayati tehlikeli bir alerjik tepkidir.