Kaslarda Kasılmanın Kontrolü

Çizgili Kasların Uyarılması

Vücuttaki istemli hareketler çizgili kaslar sayesinde gerçekleşir; koşmak, yürümek, yazmak gibi tüm etkinliklerde çizgili kaslar (iskelet kasları) aktiftir. Vücutta bulunan iskelet kaslarının çalışabilmesi için uyarılması gerekir; bu uyarılma merkezî sinir sisteminden gelen uyartılar doğrultusunda gerçekleşir. Sinir bağlantısı kesilirse uyarım da gerçekleşmez.

Bir kas telinin kasılabilmesi için gereken en küçük uyartı şiddetine eşik şiddeti (eşik değer) denir. Kas telleri eşik şiddetinin altındaki uyartılara tepki oluşturmaz, eşik şiddetinin üzerindeki uyartılara ise hep aynı şiddette tepki oluşturur; bu durum sinir hücrelerinde olduğu gibi "ya hep ya hiç prensibi" olarak adlandırılır ve tek bir kas teli için geçerlidir.

Kas Sarsı ve Evreleri

Uyarı verilmiş bir kas telinin bir kez kasılıp gevşemesi ve tekrar eski hâline dönmesi durumuna kas sarsı (kasıl sarsılma) denir. Kas sarsı sürecinde üç evre gözlenir: gizli evre (kasın uyarıldığı an ile kasılmaya başladığı an arasındaki süre), kasılma evresi (kasılmanın başladığı an ile gevşeme başlangıcına kadar geçen süre), gevşeme evresi (kasın gevşemeye başladığı an ile eski hâline dönmesine kadar geçen süre). Bu üç evre sırasıyla gerçekleştikten sonra kas, bir sonraki uyartıya kadar dinlenir.

Ancak kas kısa aralıklarla sık sık uyarıldığında gevşeme sürecini tamamlayamaz, bir süre kasılı durumda kalır; bu duruma fizyolojik tetanus denir. Kas fizyolojik tetanus durumundayken gevşeyemez. (Bir kas uzun bir dinlenme sonrası kasılmaya başladığında, başlangıçtaki kasılma kuvveti 10-50 kas sarsı sonraki kasılma kuvvetinin ancak yarısı kadardır; bu duruma merdiven etkisi denir.)

Kas Tonusu

Bir kişinin bilinci açıkken iskelet kasları hafif kasılı durumdadır; buna kas tonusu denir. Kas tonusu, kasların her zaman çalışmaya hazır olmasını sağlar. Kişi bayıldığında kas tonusu ortadan kalkar, kaslar hafif kasılı durumunu kaybeder.

İskelet Kaslarının Egzersizle Büyümesi

İskelet kasları, diğer kas doku tiplerine göre farklı özellikler gösterir; bunlardan biri egzersiz yapıldığında büyüyebilmesidir. Bu büyüme, kasların yıkımı ve yapımı sonucu oluşur: kasları oluşturan miyofibril telcikleri yoğun fiziksel aktivitelerde ciddi basınç ve çekmelere maruz kalır, bu da miyofibrillerin yıpranmasına ve kas telciklerinde mikro yırtıklara yol açar. Bu kas telcikleri vücuttaki proteinlerle yeniden, daha kuvvetli üretilir; zamanla bu kopma ve yeniden üretilme süreci sonunda kaslar büyür. Kaslarını geliştirmek isteyenler, egzersizlerle kaslarına gerilim uygulayarak onları yıpratır, ardından protein ağırlıklı beslenerek daha güçlü onarım sağlar. Kaslar aktivite sırasında ısı ürettiği için vücut sıcaklığı da yükselir; soğuk havalarda hareket ederek vücut sıcaklığı yükseltilebilir.

Kas hücreleri embriyonik dönemde miyogenez sürecinde oluşur; miyogenez, farklılaşmamış hücrelerden kas dokusunun oluşum ve gelişim sürecidir. Miyoblast hücreleri bu süreçte bölünme özelliğine sahiptir, ancak sonradan bu özelliği kaybeder. Kaslar yetişkin dönemde hasar alırsa bu hücreler bölünemez; hasar alan veya ölen kas doku hücrelerinin yeri bağ doku hücreleri tarafından doldurulur. Bu yüzden çizgili kasların hasar aldığı bölgeler tam anlamıyla onarılamaz ve bu bölgelerde yara izi kalır.

Özet

• Kas telleri, eşik şiddeti ve üzerindeki uyarılara hep aynı şiddette tepki verir ("ya hep ya hiç" ilkesi); tek bir kasılma-gevşeme döngüsüne kas sarsı denir ve gizli/kasılma/gevşeme evrelerinden oluşur.
• Kas sık sık uyarılıp gevşeme fırsatı bulamazsa kasılı kalır (fizyolojik tetanus); bilinç açıkken kasların hafif kasılı olma hâline ise kas tonusu denir.
• İskelet kasları egzersizle mikro yırtık-onarım döngüsüyle büyüyebilir, ancak yetişkinlikte hasar alan kas hücreleri bölünemez ve yerini bağ doku doldurduğu için hasarlı bölgelerde yara izi kalır.