Duyu Organları: Göz ve Kulak

Duyu Organlarında Uyarıların Yorumlanması

Göz, kulak, burun, dil ve deri gibi duyu organları çevreden gelen uyarıları algılayan özel reseptörler içerir. Bu organlarca algılanan uyarılar nöronlar aracılığıyla beyne taşınır ve ilgili beyin merkezlerinde yorumlanır; örneğin göz ışığı algılayarak görme duyusunu başlatır, ancak gördüğümüz nesnenin şekli, rengi ve anlamı beynin görme merkezinde yorumlanır.

Göz

İnsanda görme organı olan bir çift göz, vücuttaki reseptörlerin yaklaşık %70'ine sahiptir. Göz küresi dıştan içe doğru üç tabakadan oluşur: sert tabaka, damar tabaka ve ağ tabaka.

Sert tabaka (sklera), göz beyazı da denilen en dış tabakadır; bağ dokudan oluşur, göze şeklini verir ve iç kısmı korur. Sert tabaka ön tarafta incelip saydamlaşarak korneayı oluşturur; kornea göze gelen ışığı kırarak merceğe ulaşmasını sağlar, saydam ve renksizdir, kan/lenf damarı içermez.

Damar tabaka, sert tabakanın altında yer alır, kan damarları ve pigmentler bakımından zengindir; koyu renkli pigmentler ışığın çoğunu emerek görüntünün net olmasını sağlar. Damar tabaka önde kalınlaşarak iris denilen renkli kısmı oluşturur. İrisin ortasındaki ışığın göze girdiği açıklığa göz bebeği (pupilla) denir; iris kaslarının kasılıp gevşemesiyle fazla ışıkta daralır, az ışıkta genişler. Göz bebeğinin arkasında görüntüyü retinaya odaklayan saydam göz merceği bulunur. Mercek ile retina arasındaki en büyük boşlukta göz küresinin iç basıncını ayarlayan camsı sıvı bulunur.

Ağ tabaka (retina), gözün en içteki tabakasıdır; ışığı algılayan fotoreseptörler ve görme sinirleri burada bulunur. Retinada iki tip fotoreseptör vardır: çubuk ve koni hücreleri. Çubuk hücreleri, ışık şiddetinin az olduğu durumlarda şeklin algılanmasını ve siyah-beyaz görmeyi sağlar; bu hücrelerde bulunan rodopsin pigmenti loş ortamdaki ışığı soğurur ve sentezi için A vitamini gerekir. Koni hücreleri, yeterli ışıkta renklerin net algılanmasını sağlar; kırmızı, yeşil ve mavi ışığı algılayan üç farklı koni reseptörü vardır. Optik eksenin retinayı kestiği çukur bölgeye sarı benek denir; burada koni hücreleri merkezde, çubuk hücreleri kenarlarda yoğundur. Göz sinirlerinin retinadan çıktığı, fotoreseptör bulunmayan noktaya kör nokta denir.

Göze yardımcı yapılar: kaşlar (teri ve güneş ışığını engeller), göz kapakları ve kirpikler (gözü dış etkilerden korur), gözyaşı bezleri (gözün kurumasını önler; içerdiği lizozim enzimi mikroorganizmaları yok eder) ve göz kasları (göz küresinin hareketini sağlar).

Görme olayı: Göze gelen ışınlar korneada kırılır, göz bebeğinden girip mercekte tekrar kırılır, camsı sıvı üzerinden retinadaki sarı beneğe ulaşır (görüntü burada ters oluşur). Sarı benekteki çubuk ve koni hücrelerinin uyarılmasıyla optik sinirlerde uyartı oluşur; uyartı önce talamusa, sonra beyin kabuğundaki görme merkezine taşınarak görüntünün net, düz ve renkli algılanması sağlanır.

Kulak

Kulak, işitmeyi ve dengeyi sağlayan organdır; insan kulağı 20-20.000 Hz aralığındaki sesleri duyabilir. Kulak; dış kulak, orta kulak ve iç kulak olmak üzere üç bölümde incelenir.

Dış kulak; kulak kepçesi, kulak yolu ve kulak zarından oluşur. Kulak kepçesi ses dalgalarını toplayıp kulak yoluna iletir; kulak yolunun sonundaki kulak zarı ses dalgalarını titreşimlere çevirir.

Orta kulak, dış kulak ve iç kulak arasında yer alan içi hava dolu bir odacıktır; burada çekiç, örs ve üzengi kemikleri, kulak zarındaki titreşimin şiddetini artırarak oval pencereye iletir. Orta kulak, östaki borusu ile yutağa bağlanır; bu boru kulak zarının iki tarafındaki hava basıncını dengeler.

İç kulak, işitme ve denge reseptörlerinin bulunduğu, birbiriyle bağlantılı kanal ve torbalardan oluşan kısımdır: dalız, salyangoz (kohlea), yarım daire kanalları, kesecik ve tulumcuk. Dalız ve salyangoz işitmeden; yarım daire kanalları, kesecik ve tulumcuk dengeden sorumludur. Salyangoz, üstte vestibüler kanal, altta timpanik kanal, ortada kohlear kanal olmak üzere üç kanaldan oluşur; kohlear kanalın tabanındaki temel zar üzerinde ses titreşimlerine duyarlı tüylü duyu hücrelerini içeren Corti organı bulunur.

İşitme olayı: Kulak kepçesiyle toplanan ses dalgaları kulak yolundan kulak zarına ulaşır, kulak zarı titreşime çevrilir; çekiç-örs-üzengi kemikleri titreşimi güçlendirerek oval pencereye aktarır. Oluşan basınç dalgaları vestibüler kanaldan timpanik kanaldaki perilenf sıvısına, oradan kohlear kanaldaki temel zara iletilir; Corti organındaki duyu hücrelerinin tüylerinin çatı zarına sürtünmesiyle oluşan uyartılar işitme sinirleriyle önce talamusa, sonra beyin kabuğundaki işitme merkezine taşınır ve ses olarak algılanır.

Denge olayı: Kesecik ve tulumcuk yer çekimine karşı vücudun konum değişikliklerini; yarım daire kanalları ise dönme, hızlanma ve yavaşlama hareketlerini algılar. Kesecik ve tulumcuktaki tüylü duyu hücreleri, jelatinimsi madde içindeki otolit taşlarının tüyleri bükmesiyle uyarılır; yarım daire kanallarında ise vücut döndüğünde endolenf sıvısının hareketi kupuladaki tüy hücrelerini büker. Oluşan uyartılar beyin ve beyinciğe iletilerek kas faaliyetleri düzenlenir ve denge sağlanır.

Özet

• Göz, ışığı retinadaki çubuk (loş ışıkta şekil/siyah-beyaz) ve koni (renkli görüntü) fotoreseptörleriyle algılar; görüntü kornea-göz bebeği-mercek-camsı sıvı-sarı benek yolunu izleyerek optik sinir, talamus ve beyin kabuğundaki görme merkezine ulaşır.
• Kulak, dış/orta/iç kulak bölümlerinden oluşur; ses dalgaları kulak zarı-çekiç/örs/üzengi-oval pencere-Corti organı yolunu izleyerek işitme siniriyle beyne taşınır; iç kulaktaki kesecik/tulumcuk/yarım daire kanalları ise denge duyusunu sağlar.
• Her iki organda da fiziksel uyaran (ışık veya ses dalgası), özelleşmiş reseptör hücreleri tarafından uyartıya dönüştürülür ve talamus üzerinden ilgili beyin merkezine iletilerek anlamlandırılır.