Osmanlı Ordusunda Eyalet Kuvvetleri ve Donanma

Savaşta Tımarlı Sipahilerin Konumu

Osmanlı ordusunun büyük bölümünü eyaletlerden gelen tımarlı sipahiler oluştururdu. Savaş zamanlarında bölüklere ayrılan tımarlı sipahiler kendi sancaklarındaki alay beylerinin komutasına girer; alay beyleri sancak beylerine, sancak beyleri de beylerbeylerine tabi olurdu. Tımarlı sipahilerin onda biri ise bölgeyi korumak için yerlerinde kalırdı. Bu askerler savaş sırasında ordunun sağ ve sol kanatlarını oluşturur ve hilal düzeni gibi taktiklerle merkezdeki orduyu yanlardan gelebilecek saldırılara karşı korurdu. Kuruluş Döneminde Balkanlarda Hristiyan tımarlı sipahilere ve onların Müslüman olmuş oğullarına da rastlanırdı.

Azaplar

Osmanlı ordusunun eyalet kuvvetlerinde tımarlı sipahilerin yanı sıra yaya bir askerî sınıf olan azaplar (azab, azeb) da bulunuyordu. Anadolu'daki genç, bekâr ve güçlü Türk erkekleri arasından seçilen azaplar, kapıkulu ordusu kurulduktan sonra piyade birliklerine dönüştü. Azaplar savaşlarda ordunun en ön saflarında yer alarak ilk hücumu karşılar, ardından sağa ve sola çekilerek topçuların ateş etmesini sağlardı.

Akıncılar

Akıncılar, sürekli ordu birliklerine mensup değildi; Rumeli'de serhad boylarına yakın yerlerde otururlar ve genellikle yaz aylarında düşman topraklarına akınlar yapardı. Devlet akıncılar için kışla tahsis etmez, maaş vermez, teçhizat sağlamazdı; akıncılar silahlarını kendileri temin eder ve düşmandan aldıkları ganimetle geçinirdi, buna karşılık devlete vergi vermekten muaf tutulurlardı. Akıncı beyliği uzun süre Mihal, Evrenos, Turhan ve Malkoçoğlu gibi meşhur akıncı ailelerinde kalarak adeta babadan oğula geçmiştir. Savaş sırasında asıl ordudan birkaç günlük mesafe önden giderek keşif yapar, ordunun geçeceği yol/geçit/köprüleri güvence altına alır, düşmana yapılacak yardımı engeller ve yakaladıkları esirlerden aldıkları istihbaratı en kısa sürede iletirlerdi. Sefer öncesinde öncü birlik olarak gönderilen akıncıların yanı sıra Yörükler, ücretli askerler ve gönüllüler de eyalet ordularında görev alırdı.

Osmanlı Donanmasının Kuruluşu

Sınırlar genişleyip deniz kıyılarında hâkimiyet kuruldukça Osmanlı donanma kuvvetleri de oluşturuldu; başta Karesioğulları olmak üzere idare altına alınan Türk beyliklerinin tersane ve donanmalarından da yararlanıldı. Osmanlı denizciliği, XIV. yüzyıl başlarına giden bir Batı Anadolu deniz gaziliği geleneğine dayanır; küçük bir kara beyliği olarak kurulan Osmanlılar sahillere ulaştıktan sonra kendilerine öncülük eden Batı Anadolu'daki denizci beyliklerin donanma ve denizcilerinden yararlandı. Osmanlılar, Rumeli'ye yerleştikten sonra Çanakkale Boğazı'nı ve Marmara sahillerini korumak için Gelibolu'da önemli bir tersane kurup donanma tesis etmeye çalıştı.

Özet

• Eyalet ordusunun temelini, savaşta hilal düzeniyle kanatları koruyan tımarlı sipahiler; en ön safta ilk hücumu karşılayan yaya azaplar; maaşsız ve kendi silahlarıyla akın düzenleyen akıncılar oluşturuyordu.
• Akıncı beyliğinin Mihal, Evrenos, Turhan ve Malkoçoğlu gibi ailelerde nesilden nesile geçmesi, bu birliklerin devlet için ne denli stratejik ve güvenilir bir kurum hâline geldiğini gösterir.
• Osmanlı donanması, ilhak edilen Batı Anadolu denizci beyliklerinin (özellikle Karesioğulları'nın) tecrübe ve teçhizatından faydalanılarak kurulmuş, Rumeli'ye yerleşimden sonra Gelibolu'daki tersaneyle kurumsallaşmıştır.