Osmanlı Devleti'nin Kuruluşuna Dair Tarihçi Görüşleri

Tartışmanın Nedeni

XX. yüzyıl başlarından itibaren Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili olan şartlar, devletin kurulduğu bölge, kuruluş tarihi ve devleti kuranların etnik kimliği konularında farklı görüşler öne sürülmüştür. Bu görüş ayrılıklarının temel nedeni, Osmanlı'nın ilk dönemlerine ait yeterli kaynak ve bilgi bulunmamasıdır: ilk Osmanlı kronikleri Osman Bey zamanından yüz yıl sonra yazılmıştır. Bazı tarihçilerin eksik bilgileri teorik çıkarımlarla doldurması ya da kroniklerdeki menkıbelerin gerçekmiş gibi kabul edilmesi, bu dönemle ilgili kurgusal bir tarih anlatımının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Herbert Adams Gibbons, Paul Wittek, Mehmet Fuat Köprülü ve Halil İnalcık'ın görüşleri, bu tartışmaların ana çerçevesini oluşturmuştur.

Herbert Adams Gibbons (1916)

Amerikalı gazeteci Herbert Adams Gibbons'ın 1916'da yazdığı Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu adlı eser 1928'de Türkçeye çevrildi. Gibbons, farklı Osmanlı kroniklerinde değişik ifadelerle anlatıldığı için güvenilir bulmadığı Ulu Çınar menkıbesini Neşri'den alıntılamış ve bu menkıbeden hareketle Osman Bey'in Söğüt'e yerleştiği dönemlerde henüz Müslüman olmadığını ileri sürmüştür. Gibbons'a göre Osman, 1290-1300 arasındaki on yılda Bizanslılarla temasa girecek kadar sınırlarını genişletmiş ve dört yüz kişilik gücü dört bine çıkarmıştır; bu süreçte "Türk" yerine ilk kez reisinin adına izafeten "Osmanlı" denilen bir topluluk ortaya çıkmıştır.

Mehmet Fuat Köprülü'nün Eleştirisi (1935)

M. Fuat Köprülü, 1934'te Sorbonne Üniversitesi'nde verdiği konferanslarla Gibbons'ın tezlerine cevap verdi; bu konferanslar 1935'te Osmanlı İmparatorluğu'nun Kökleri adıyla kitaplaştırıldı. Köprülü'ye göre Gibbons'ın "Osmanlı Devleti'nin ancak Balkanlardaki fetihlerden sonra Anadolu'daki topraklarını genişletebildiği ve bu fetihlerin planlı bir yerleşme için yapıldığı" görüşü haklıydı, ancak Gibbons'ın menkıbeden Osman Bey'in sonradan Müslüman olduğu sonucunu çıkarmasını çok iddialı bir girişim olarak eleştirdi ve bu görüşe katılmadı. Köprülü'ye göre Osmanlı Devleti'nin kuruluşu, Anadolu Selçuklu tarihinin bir devamı olarak genel Türk tarihi çerçevesinde incelenmelidir; ne eski Osmanlı tarihçilerinin "mucize" anlatımını ne de modern tarihçilerin benzer bir geleneği başka biçimde sürdürmesini doğru bulmuştur. Köprülü ayrıca, Gibbons'ın aksine, hiçbir zaman etnik anlamda bir "Osmanlı ırkı" ya da "Osmanlı kavmi" bulunmadığını; "Osmanlı" tabirinin, tıpkı "Selçuk" gibi, hanedan kurucusunun isminden alınma siyasi bir tabir olduğunu vurgulamıştır.

Paul Wittek ve Gaza Tezi (1938)

Avusturyalı tarihçi Paul Wittek, 1937'de Londra Üniversitesi'nde verdiği konferansları 1938'de Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu adlı eserde topladı. Wittek'e göre Osmanlı Beyliği, kurulduğu yüzyılın sonunda dünyaya hâkim olma düşüncesini benimsemiş gaza geleneğinden gelen bir Türk boyuydu ve devletin kuruluşunun temel unsuru bu gelenekti. Wittek bu tezini, Ahmedî'nin İskendername adlı eserindeki "Osmanlılar Gâzîler cemaatına mensuptur" ifadesine dayandırmıştır; Ahmedî'ye göre gaziler, tıpkı son peygamberin diğer peygamberlerden sonra gelmesi gibi, dünyaya en son gelen ve bu nedenle en üstün olan topluluktur. Bu "gaza tezi", diğer Osmanlı tarihçileri tarafından da geniş ölçüde kabul edilmiştir.

Halil İnalcık'ın Üç Aşamalı Çerçevesi

Halil İnalcık'a göre Osmanlı Beyliği'nin ortaya çıkışı, XIII. yüzyılın ikinci yarısında Orta Anadolu'daki gelişmeler ve Batı Anadolu'daki gazi Türkmen beyliklerinin kuruluş süreciyle birlikte üç çerçevede incelenmelidir: (1) Türkmenlerin yoğun biçimde Anadolu'ya göçü ve Selçuklu saltanatının kuruluşu, (2) Türk-İslam gaza hareketinin Moğol istilası altında yeni bir ivme kazanması, (3) Denizli, Antalya, Ayasuluk ve Bursa'nın milletlerarası pazar durumuna yükselmesi. İnalcık, Bizanslı kronikçi George Pachymeres ile Osmanlı âlimi Yahşi Fakihe sıkça atıfta bulunmuştur: Pachymeres'e göre Osman Gazi, Kastamonu uç bölgesindeki Çobanoğulları'nın emrinde Bizans'a karşı savaşan bir boy beyi ve alptı; Yahşi Fakih'in Menâkıbnâme-i Âl-i Osman'ına göre ise Osman Bey 1299'da Karacahisar'da kendi adına hutbe okutarak bağımsızlığını ilan etmiş ve bir kadı atamıştır. İbn Battûta'nın 1334'te Bursa'yı ziyaretinde tanıttığı Orhan Bey'e ait bilgilere göre Osmanlı Beyliği kesinlikle Osman Bey tarafından kurulmuş, Orhan zamanında sultanlık hâline gelmiştir; sultan unvanı alan ilk Osmanlı hükümdarı Orhan'dır (1336).

Kuruluş Tarihi Tartışması

Osmanlı Devleti'nin kuruluş tarihi de ayrı bir tartışma konusudur. Halil İnalcık, Osman Bey'in 1302'de Bizans'a karşı kazandığı Bapheus (Koyunhisar) Savaşı'nı devletin kuruluş tarihi olarak kabul eder. Buna karşın Kâtip Çelebi, 1648'de yazdığı Takvimü't-Tevarih adlı eserinde kuruluş tarihini 1299 olarak verir; 1851 sonrası yazılan salnamelerde, II. Abdülhamid Dönemi resmî kabullerinde ve Türkiye Cumhuriyeti sonrası ders kitaplarında da genellikle 1299 tarihi kullanılmıştır. 1999'da Türkiye genelinde Osmanlı Devleti'nin 700. kuruluş yıl dönümü için programlar düzenlenmiş; Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası bir hatıra parası, Türk Tarih Kurumu özel bir takvim, Ulaştırma Bakanlığı ise bir hatıra pulu hazırlamıştır.

Özet

• Osmanlı Devleti'nin kuruluşuna dair tartışmaların temel nedeni, ilk kroniklerin olaydan yüzyıl sonra yazılması ve menkıbevi anlatıların tarihi bilgiyle karışmasıdır; Gibbons, Köprülü, Wittek ve İnalcık bu boşluğu farklı yöntem ve kaynaklarla doldurmaya çalışmıştır.
• Gibbons'ın "Osman Bey henüz Müslüman değildi" tezine Köprülü sert biçimde karşı çıkmış, kuruluşu Anadolu Selçuklu tarihinin devamı olarak görmüş; Wittek ise kuruluşu "gaza" ideolojisine, İnalcık ise göç-gaza-ticaret üçlü çerçevesine dayandırmıştır.
• Kuruluş tarihi konusunda da görüş ayrılığı vardır: Kâtip Çelebi'den beri süregelen ve resmî gelenekte yerleşen 1299 tarihine karşılık Halil İnalcık, Bapheus (Koyunhisar) Savaşı'na dayanarak 1302 tarihini önermiştir.