Kuruluş Döneminde Osmanlı Ordusu: Aşiret Kuvvetlerinden Düzenli Orduya

Osman Bey Döneminde Aşiret Kuvvetleri

Anadolu'nun kuzeybatı ucunda kurulan Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede büyümesinde ve üç kıtada hâkimiyet kurmasındaki en önemli etkenlerden biri, askerî organizasyonda gösterdiği başarıydı. Doğu Roma sınırında bir uç beyi olan Osman Gazi; kendisine bağlı aşiret kuvvetleriyle ve Akça Koca, Abdurrahman Gazi, Konur Alp, Turgut Alp, Köse Mihal gibi gazi ve alpların desteğiyle gaza ve cihat anlayışı doğrultusunda hareket etti. Doğu Roma'ya karşı kazanılan zaferler Osman Bey'in itibarını artırdı ve etrafında gaza ve ganimet amacıyla Türkmen aşiret kuvvetleri ve birçok gönüllü savaşçı toplandı.

Kuruluş Döneminde Osmanlıların daimî ve düzenli askerî birlikleri yoktu. Sınırları korumak ve Doğu Roma'ya akın düzenlemek, uc kuvvetleri olarak adlandırılan aşiret güçleri ile alpların ve gazilerin göreviydi; ihtiyaç durumunda ücretli savaşçılar ve din uğruna savaşan sivil topluluklar da akınlara katılırdı. Tarihçi Âşıkpaşazade'ye göre bu sivil topluluklar Gaziyân-ı Rum (Anadolu gazileri), Ahiyân-ı Rum (Anadolu ahileri), Baciyân-ı Rum (Anadolu bacıları) ve Abdalân-ı Rum (Anadolu abdalları) idi. Anadolu beylikleri de bazı seferlere destek kuvvet gönderirdi. Aşiret kuvvetleri, başlarındaki serdarlarıyla Osman Bey'in hizmetine girer, fetihlerin sonunda ganimetten pay alır ve zapt edilen topraklardan yerleşme hakkı elde ederdi; tamamı atlı gazilerden oluşan bu kuvvetler sefer sonrasında geçimlerini sağladıkları işlerin başına dönerdi.

Orhan Bey Döneminde Düzenli Orduya Geçiş

Orhan Bey Dönemi'nin ilk yıllarında askerî kuvvetler önceki dönemden farklı değildi. Ancak fetihlerin artması ve sınırların genişlemesi üzerine daimî bir orduya ihtiyaç duyuldu; Bursa'nın Fethi'nden sonra oluşturulan ilk düzenli birlikler, güçlü ve kalıcı bir yönetim yapısı oluşturulmasında önemli rol oynadı. Uç gazileri düz araziyi süratle işgal edip köylere hâkim olabiliyor, ancak kaleler etrafına kuleler inşa ederek uzun ablukalarla teslim almak zorunda kalıyordu (sadece Bursa'nın fethi 10 yıl sürmüştür); bu geçici kuvvetlerin vaktinde savaşa gelememesi ve uzun muhasaralara dayanamaması, düzenli askere olan ihtiyacı artırdı.

İlk fetihlerde kullanılan atlı aşiret kuvvetleri kale muhasaralarında yeterince etkili olamadığından, ilk teşkilat fikrini ortaya atan Çandarlı Halil Paşa ile Alâeddin Paşa tarafından Türk gençlerinden atlı ve yaya olarak biner kişilik birlikler kuruldu. Atsız askerlere "yaya", atlı askerlere "müsellem" adı verildi; bunlara savaş zamanında gündelik (önce bir, sonra iki akça) ödendi, savaş olmadığı zamanlarda ise ziraat yapmaları için toprak tahsis edilip vergilerden muaf tutuldular. Yaya askerler onar ve yüzer kişilik manga ve bölüklere ayrılmış; on kişilik gruplar onbaşı, yüz kişilik gruplar yüzbaşı, bin kişilik birlikler ise binbaşı kumandasına verilmiştir. Yaya ve müsellemler, doğrudan padişaha bağlı hassa ordusunu oluşturuyordu; kapıkulu ocaklarının kurulmasından sonra geri hizmete çekilerek nakliye, maden ocakları, kale inşaatı ve tersane hizmetlerinde görevlendirildi. Orhan Bey Döneminde bekâr Türk gençleri arasından seçilen ve ücret karşılığında askerlik yapan azaplar da orduya katıldı.

Özet

• Osman Bey Döneminde Osmanlı ordusu, gazi ve alpların önderliğindeki gönüllü Türkmen aşiret kuvvetlerine dayanıyordu; bu kuvvetler ganimet ve toprak karşılığında savaşır, sefer sonrası sivil hayata dönerdi.
• Bursa gibi kalelerin uzun kuşatmalar gerektirmesi, geçici aşiret kuvvetlerinin yetersizliğini ortaya çıkarınca Çandarlı Halil Paşa ve Alâeddin Paşa öncülüğünde yaya ve müsellem adlı ilk düzenli birlikler kuruldu.
• Yaya ve müsellemler doğrudan padişaha bağlı hassa ordusunu oluşturmuş, kapıkulu ocaklarının kurulmasından sonra ise inşaat/nakliye/tersane gibi geri hizmetlere yönlendirilmiştir.