Devşirme Sistemi ve Kapıkulu Ocakları

Yeniçeri Ocağının Kuruluşu (1363)

Edirne'nin Fethi'nden sonra çok sayıda savaş esiri ele geçirilmişti. Kazasker Çandarlı Halil Paşa, savaş esirlerinin beşte birinin (pençik) Allah'ın emri gereği devlete ait olduğunu I. Murad Hüdavendigâr'a bildirdi. Bu izinden sonra Çandarlı Halil Paşa, pençik sistemiyle seçilmiş ücretli ve daimî askerlerden oluşan, doğrudan sultana bağlı Yeniçeri Ocağını kurdu (1363); bu ocağa asker yetiştirmek üzere Gelibolu'da Acemi Ocağı kuruldu. Osmanlılar, önceki Türk-İslam devletlerindeki gulam sisteminden hareketle geliştirdikleri pençik yöntemiyle kapıkulu ocaklarını oluşturdu.

Devşirme Sistemine Geçiş

Ankara Savaşı (1402) sonrasında Balkan fetihlerinin durması ve asker sayısının azalması nedeniyle pençik yönteminin yetersiz kaldığı görüldü ve devşirme sistemine geçildi. Devşirme sistemi Çelebi Mehmed Döneminde uygulanmaya başlandı, II. Murad Han Döneminde kanunlaştırıldı. İlk dönemlerde sadece Balkanlardaki gayrimüslimler üzerinde uygulanan devşirme, zaman içinde Anadolu'daki gayrimüslim Türkleri ve diğer toplulukları da kapsayacak şekilde genişletildi; ancak kültürel kimliklerini erken kazandıkları, zanaat ve ticaretle uğraştıkları gerekçesiyle Yahudi ailelerin çocukları devşirme olarak alınmadı.

Devşirme Süreci

Devşirme yapılacak bölgelerde tellallarla duyuru yapılır; seçim sırasında bölgenin sancak beyi, kadısı, papazı ve tımarlı sipahisi hazır bulunurdu. Kanun gereği her kırk aileden bir oğlan çocuğu alınır, uygun olanlar seçilirdi. Devşirmeye uygun çocuk sayısı yüz-yüz elliye ulaşınca kızıl aba ve kırmızı külah giydirilerek merkeze gönderilirdi. Yeniçeri ağası, merkeze getirilen çocukları eşkâl defterlerine kaydeder; Müslüman yapılan çocuklar gruplara ayrılıp padişahın huzuruna çıkarılırdı. Zeki ve güzel ahlaklı olanlar saray hizmetleri için seçilir, II. Murad Döneminde açılan Enderun'da sıkı bir eğitime tabi tutularak veziriazamlığa kadar yükselebilecek devlet görevleri için yetiştirilirdi. Geri kalanlar bir süreliğine köylerdeki Türk ailelerin yanına gönderilirdi (buna "Türk'e vermek" denirdi) ve Türk örf-âdetlerini öğrendikten sonra Acemi Ocağına alınıp 3-8 yıl süren askerî eğitim görürdü. Eğitimini tamamlayanlar bedergâh (kapıya çıkma) adı verilen bir törenle mezun edilip kapıkulu ordusunda görevlerine başlardı; Yeniçeri Ocağı için seçilenler başlarına ak börk giyerek yeniçeri olurdu.

Kapıkulu Ordusunun Yapısı ve Önemi

Kapıkulu askerleri, maaşlarını devlet hazinesinden alan, barış zamanında bile savaşa hazır profesyonel bir askerî sınıftı; padişaha kul statüsüyle bağlı olan bu birlik, taşradaki tımarlı sipahilere karşı hükümdarın otoritesini temsil ediyordu. Kapıkulu ocakları başlangıçta yarı bağımsız uç beylerinin hırs ve emellerini dizginlemiş, Fetret Devri gibi krizlerde bile devletin birlik ve bütünlüğünün korunmasını sağlamıştır; Osmanlı'nın rakibi Türkmen beylikleri düzenli ordu kuramadıkları için zamanla birer birer yok olmuştur. Saraydan hizmet gören kullar, imparatorluğun her yerine tımarlı sipahi, subaşı, sancakbeyi veya beylerbeyi olarak gönderilerek sultanın siyasi otoritesini temsil eden asker-idareciler olarak görev yapmıştır.

Kapıkulu ocakları yaya (piyade) ve atlı (süvari) olmak üzere iki sınıftan oluşurdu. Yaya sınıfı acemiler, yeniçeriler, cebeciler, topçular, top arabacıları, humbaracılar ve lağımcılar olmak üzere alt sınıflara ayrılırdı: humbaracılar havan topu ve el bombası üretip kullanır, cebeciler silah ve savaş malzemesi imal edip bakımını yapar, lağımcılar kuşatmalarda siper kazıp düşman istihkâmlarının altına tünel açar, topçular top döküp mermi yapar ve atar, top arabacıları ise topları savaş meydanına taşırdı. Yeniçeriler, devlet merkezinde görev yapar, üç ayda bir ulufe adlı maaş alır, yeni padişah tahta çıktığında cülus bahşişi dağıtılırdı; tek mesleği askerlik olan yeniçeriler evlenemez ve başka işle uğraşamazdı. Yeniçeri Ocağı, yeniçeri ağası tarafından yönetilirdi; ağa hem tüm yeniçerilerin komutanı hem saltanat merkezinin asayişinden sorumlu, hem de haftalık Ağa Divanını toplayıp vezirlik unvanıyla Divân-ı Hümâyun toplantılarına katılan bir görevliydi. Muharebede hükümdarın bulunduğu merkez kolunda yer alan yeniçeriler ok, yay, kılıç, kalkan, kargı ve bıçak kullanır, XIV-XV. yüzyıllarda talimhanelerde ok atma eğitimi alırdı.

Kapıkulu süvarileri (altı bölük halkı), I. Murad Hüdavendigâr Döneminde Timurtaş Paşa'nın tavsiyesiyle sipahi ve silahtar adlı iki bölük olarak kuruldu, sonra sağ-sol ulufeciler ve sağ-sol garipler eklendi: sipahi ve silahtarlar padişahın silah ve çadırını, ulufeciler saltanat sancaklarını, garipler ordu ağırlıklarını ve hazineyi korurdu. Kapıkulu süvarileri yeniçerilerden daha fazla maaş alır ve daha itibarlıydı, ancak yeniçerilerin sayıca fazla olması onların etki gücünü artırıyordu. XV. yüzyıl ortalarında Osmanlı ordusundaki toplam asker sayısının yüz bin civarında olduğu, bunların yaklaşık yirmi bininin kapıkulu, altmış binden fazlasının tımarlı sipahi ve cebelülerden oluştuğu düşünülmektedir.

Özet

• 1363'te Çandarlı Halil Paşa'nın öncülüğünde pençik sistemiyle kurulan Yeniçeri Ocağı, Ankara Savaşı sonrasında yetersiz kalınca Çelebi Mehmed Döneminde başlayıp II. Murad Döneminde kanunlaşan devşirme sistemiyle beslenmeye başlamıştır.
• Devşirme süreci; her kırk aileden bir çocuk seçilmesinden Türk ailelerin yanında kültürlenmeye, Acemi Ocağı'ndaki askerî eğitimden Enderun'daki saray eğitimine kadar sıkı kurallara bağlı, çok aşamalı bir sistemdi.
• Kapıkulu ocakları (yeniçeri, cebeci, topçu gibi yaya sınıflar ile sipahi/silahtar gibi süvari sınıflar) doğrudan padişaha bağlı, merkezi otoriteyi taşra güçlerine karşı dengeleyen profesyonel bir ordu oluşturmuş ve Fetret Devri gibi krizlerde devletin bütünlüğünün korunmasını sağlamıştır.