Kuruluş Döneminde Osmanlı Âlim ve Arifleri

Şeyh Edebali (?-1326)

XIII. yüzyıl başında Karaman'da doğan Şeyh Edebali, ilk eğitimini burada tamamladıktan sonra medrese eğitimi için Şam'a gitmiş ve fıkıh alanında uzmanlaşmıştır; İslam düşüncesinde İbnülarabi'nin görüşlerinden etkilenmiştir. Anadolu'ya dönüp Bilecik civarına yerleşen Edebali, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundaki en etkili kişilerden biridir. Âşıkpaşazade'nin aktardığı rivayete göre Osman Gazi bir gece onun zaviyesinde kalır ve rüyasında şeyhin koynundan doğan bir ayın kendi koynuna girdiğini, göbeğinden bir ağaç bitip dünyaya yayıldığını görür; Edebali bu rüyayı "Hak Teâlâ sana ve nesline padişahlık vermiş, mübarek olsun. Kızım Malhun Hatun da artık senin helalindir." diyerek yorumlar ve Osman Gazi, Edebali'nin kızı Malhun Hatun'la evlenir. Bölgedeki Ahilerin lideri olan Edebali'nin kızıyla evlenmesi, Osman Bey'in kuracağı beylik için Ahilerin desteğini almasını sağlamıştır. Âşıkpaşazade Tarihi'nde iyi tanınan, saygı duyulan, tekkesinden misafir eksik olmayan bir şahsiyet olarak tanımlanan Edebali, Söğüt ve Bilecik çevresinde hem Ahilik kültürünün hem tasavvuf düşüncesinin yerleşmesine katkıda bulunmuş, çok sayıda insan yetiştirmiştir.

Davud-i Kayseri (1260-1350)

Osmanlı Devleti'nin ilk müderrislerinden olan Davud-i Kayseri, memleketi Kayseri'de temel eğitimini aldıktan sonra Mısır'da usul, tefsir ve hadis tahsili yapmış; 1314'te Tokat-Niksar Nizamiye Medresesinde İbni Sartak'tan matematik ve astronomi dersleri almış, İran'ın Save şehrinde tasavvuf eğitimi görmüştür. Tebriz'de bir süre yaşadıktan sonra Orhan Gazi'nin daveti üzerine Osmanlı topraklarına gelen Davud-i Kayseri, yeni kurulan İznik Medresesi'nde başmüderris olarak Osmanlı medrese teşkilatlanmasının temellerini atmıştır. Şam ve Tebriz'deki ilim geleneğini, İbnülarabi etkisini, Selçuklu medreselerindeki tasavvuf-irfan anlayışını ve Merağa Okulundaki ilmî birikimi Osmanlı medreselerine taşıyan Davud-i Kayseri; Aristoteles gibi Yunan filozoflarını incelemiş, Kindi, Harezmi, Sabit bin Kurra, İbnülheysem gibi klasik İslam matematikçilerinin birikimini de İznik'e aktararak klasik İslam geleneği ile Osmanlı ilim hayatı arasında sürekliliğe dayalı bir bağ kurmuştur.

Dursun Fakih (XIII-XIV. yüzyıl)

Şeyh Edebali'den tefsir, hadis, usul ve fıkıh eğitimi alan Dursun Fakih, dönemin Osmanlı toplumunda Edebali'den sonraki en büyük fıkıh âlimi kabul edilmiştir. Osman Gazi ile gazalara katılan Dursun Fakih, Karacahisar'ın fethinden sonra buranın fakihlik ve imametine (müftülüğüne) tayin edilerek ilk cuma hutbesini okumuştur. Âşıkpaşazade'nin anlattığına göre Karacahisar halkı ondan cuma namazı kıldırıp başlarına bir hâkim olmasını istemiş; Dursun Fakih bunun için Selçuklu sultanından izin gerektiğini söylediğinde Osman Gazi "Ben bu şehri bizzat kendi kılıcımla aldım... Ona sultanlık veren Allah bana da gaza yoluyla hanlık verdi." diyerek bağımsızlığını ilan etmiştir. İlk cuma namazı Dursun Fakih'in imamlığında Karacahisar'da kılınmış, ilk bayram hutbesi ise Eskişehir'de okunmuştur. Dursun Fakih, Şeyh Edebali'nin vefatından sonra onun yerine geçerek fetva işlerini yürütmüştür; ölüm tarihi tespit edilememiştir.

Emir Sultan (?-1430)

Gençliğinde önemli âlimlerden ders alan ve erken yaşta tasavvufla tanışan Emir Sultan, Bursa'ya yerleştikten sonra Molla Fenari'nin talebesi olmuş, kısa sürede dinî ve akli ilimlerdeki bilgisiyle tanınmıştır. Yıldırım Bayezid'in kızı Hundî Fatma Sultan ile evlenen Emir Sultan, verdiği tavsiyelerle Bursa Ulu Cami'nin inşasına öncülük etmiştir. Kurduğu sohbet ve ilim halkalarıyla hem halkın hem ilim talebelerinin birikimini güçlendiren Emir Sultan, Molla Fenari, Hacı Bayram Veli ve Somuncu Baba gibi âlimlerle fikir alışverişinde bulunmuş; her yıl erguvanların açtığı dönemde dergâhında düzenlediği erguvan şenlikleriyle farklı şehirlerden gelen dervişleri ve ilim talebelerini ağırlamıştır. 1430'da Bursa'da vefat eden Emir Sultan'ın cenaze namazı, vasiyeti gereği yakın dostu Hacı Bayram Veli tarafından kıldırılmıştır.

Hacı Bayram Veli (?-1430)

Ankara'da çevresinde çok sayıda dervişin toplandığı Hacı Bayram Veli, 1420'deki Şeyh Bedreddin İsyanı nedeniyle tasavvuf zümrelerine mesafeli duran Sultan II. Murad tarafından saraya çağrılmıştır; Amasya sancak beyinin raporuna göre Ankara çevresi "Hacı Bayram'ın adamlarıyla" dolup taşıyordu. II. Murad'la yaptığı görüşme ve sohbet sonrasında sultanın şüpheleri ortadan kalkmış, kendisinden Eski Cami'de vaaz vermesi istenmiştir. Ankara'ya dönen Hacı Bayram Veli ilmî faaliyetlerine devam etmiş, adına vakıflar, zaviyeler ve mahalleler kurulmuştur. Dervişlerinin oluşturduğu tasavvuf koluna Bayramiye denir; en önemli dervişlerinden biri, sonradan Fatih Sultan Mehmed'e hocalık yapacak olan Akşemseddin'dir. Hacı Bayram Veli, Yıldırım Bayezid'den II. Murad dönemine kadar Osmanlı ilim ve irfan geleneğinin oluşumunda etkili olmuş bir şahsiyettir.

Özet

• Şeyh Edebali ve Dursun Fakih, Osmanlı Beyliği'nin kuruluş anındaki manevi meşruiyetini (Osman Gazi'nin rüyası, Karacahisar'daki ilk hutbe) ve ilk yargı-fetva kurumlarını temsil eder.
• Davud-i Kayseri, İznik Medresesi'nde klasik İslam ilim geleneğini (matematik, astronomi, tasavvuf) Osmanlı'ya aktararak kurumsal medrese eğitiminin temelini atmıştır.
• Emir Sultan ve Hacı Bayram Veli, sırasıyla Bursa ve Ankara'da kurdukları sohbet halkaları ve dergâhlarla hem hanedanla (Yıldırım Bayezid'in damadı, II. Murad'ın konuğu) hem halkla güçlü bağlar kurmuş, Osmanlı ilim-irfan geleneğinin kuruluş dönemindeki en etkili şahsiyetleri arasında yer almıştır.