Osmanlı Medrese Geleneği ve Tekke-Zaviyeler

Türk-İslam Medrese Mirasının Devamı

Medreseler, Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklular döneminde birçok kurulmuş; Türkiye Selçukluları Döneminde Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde yeni medreseler açılarak eğitim faaliyetlerine hız verilmiştir. Karahanlı hükümdarı Tamgaç Buğra Han İbrahim'in 1066'da Semerkand'da yaptırdığı medrese, Büyük Selçuklu Döneminde 1087'de inşa edilen Hargird Medresesi ve Türkiye Selçuklu Emîri Bedreddin Muslih'in 1243'te yaptırdığı Konya'daki Sırçalı Medrese, hepsi dikdörtgen planlı, eyvanlı ve öğrenci odalarına sahip benzer bir mimari gelenek izler. Osmanlılar bu geleneği sürdürerek yeni fethettikleri şehirlerde medreseler inşa etmiş, ilmî, sosyal ve kültürel kurumları bünyesinde toplayan külliyeleri daha sistemli bir yapı olarak organize etmiştir; 1414-1424 yılları arasında I. Mehmed'in yaptırdığı Yeşil Külliyesi'nin parçası olan Yeşil Medrese bu sistemleşmenin bir örneğidir.

Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Anadolu'daki ilmî çalışmalar iki koldan beslenmiştir: Maveraünnehir, İran ve Irak üzerinden gelen doğu kolu ve Endülüs, Kuzey Afrika, Mısır ve Şam üzerinden gelen güney kolu. Bu güzergâhlar üzerinden Anadolu'ya çok sayıda âlim gelmiş, öğrenciler de eğitim için bu bölgelere gitmiştir; özellikle Alâeddin Keykubad Döneminde Moğol istilasından kaçan öğrenciler için Anadolu şehirleri birer ilim merkezi olmuş, Kösedağ Savaşı sonrası İlhanlı hâkimiyeti döneminde Anadolu ile Türkistan/İran arasındaki ilmî etkileşim daha da artmıştır.

İlk Osmanlı Medreseleri

Orhan Gazi Döneminde kurulan İznik Orhaniye Medresesi (1331), ilk Osmanlı medresesi olarak kabul edilir; sadece Orhan Gazi Döneminde Osmanlı topraklarında on medrese inşa edilmiştir. Bu medreseye önce Dâvûd-i Kayserî, ardından Tâceddin-i Kürdî ve Alâeddin Ali Esved müderris olarak tayin edilmiştir. Orhan Gazi, 1326'da Bursa'nın fethinden kısa süre sonra manastırdan çevrildiği için Manastır Medresesi olarak da bilinen Orhan Gazi Medresesi'ni kurmuştur; I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad'ın yaptırdığı yirmi bir medrese ile Bursa cazip bir ilim merkezi olmuştur. 1361'de Edirne'nin fethiyle medrese tarihinde yeni bir safha açılmış; burada Çelebi Mehmed döneminde iki, II. Murad döneminde dokuz yeni medrese kurulmuştur. Bizanslı din adamı Grigorios Palamas, 1354'te esir düşüp Bursa'ya getirildiğinde Orhan Gazi'nin isteğiyle ulema ile aralarında bir münazara düzenlenmiş; bu, döneminin ilmî ortamının kendine güvenen, canlı bir kültür olduğunu gösterir. İznik Medresesi'nin sufî ulemadan Antakyalı Abdürrahman-ül-Bistamî tarafından "bilginler yuvası" olarak anıldığı, Çelebi Mehmed zamanında ansiklopedik eserlere rağbet başladığı ve Zekeriya el-Kazvinî'nin Acaib-ül-mahlûkat adlı eserinin ilk çevrildiği, bu çeviride dünyanın yuvarlak olduğu bilgisinin belki de ilk kez Osmanlı-Türk eserlerine geçtiği bilinmektedir.

Medrese Eğitiminin İçeriği

Medreselerde eğitim dili Arapçaydı; talebeler önce Arapça grameri ve kelime bilgisini (âlet ilimleri), ardından dinî ilimler ile mantık, felsefe, edebiyat, hesap, hendese, tıp ve astronomi gibi "cüziyyat" adlı ilimleri öğrenirdi. Müderrisler bir kürsü veya rahle üzerindeki kitaplardan ya da şerhlerden yararlanarak ders işler, metinler kelime kelime okunup Türkçeye tercüme edilirdi; öğrenciler müderrisin önünde yarım halka şeklinde oturur, not alır ve soru sorardı. Yıldırım Bayezid-II. Murad devirlerindeki ilmî seviyenin Fatih devrinden aşağı olmadığı belirtilir; Kadı-zâde Şemseddin el-Fenarî, Ahmedî, Bedreddin el-Simavî gibi âlimler ile yurt dışından gelen Mecdeddin el-Firuzâbâdî, Şemseddin el-Cezerî, Abdurrahman el-Bistamî ve İbn Arabşah gibi isimler döneme damgasını vurmuştur. Yeni Platonculuk akımının kurucusu Georgios Gemistos Plethon'un felsefe bilgisini derinleştirmek için 1380'lerde Bizans'tan Osmanlı başkentine gelmesi, medreselerin cazibesinin ne denli güçlü olduğunu gösterir. İznik Medresesi'nin açılışından sonra başlayan Arapça-Farsçadan Türkçeye tercüme hareketi, I. Murad'ın sonlarında hız kazanmış, II. Murad döneminde zirveye ulaşmıştır.

Tekke, Zaviye ve Mevlevilik Bağlantısı

Osmanlı şehirlerinde ilmî ve kültürel faaliyetler medreselerin yanı sıra tekke, zaviye ve dergâhlarda yürütülmüştür; bunlar Selçuklu Dönemindeki ribat ve hankâhların dönüşmüş hâlidir. Sufi ve dervişlerin ders aldığı, sohbet dinlediği ve ibadet ettiği bu mekânlar aynı zamanda ihtiyaç sahiplerini ve yolcuları ağırlayarak yeni iskân alanlarının kurulmasına öncülük etmiştir. Bir vakıf bünyesinde kurulan tekke ve zaviyeler; çilehane, kütüphane, aşhane, semahane, türbe ve hazire gibi bölümlerden oluşur, tezhip/hat/musiki gibi sanatların icra edildiği merkezler olarak da işlev görürdü. Büyük tekkelere âsitâne, dergâh veya hânkah, küçüklerine ise zaviye denirdi; zaviyeler köy ve kasabalarda kurulup gelip geçen yolculara ücretsiz yeme-barınma sağlarken, şehir merkezlerindeki tekkeler medrese gibi ders verilen yerlerdi. Konya'daki Mevlevi merkez dergâhının kütüphanesi, Kuran tefsirlerinden Buhari ve Müslim'in hadis kitaplarına, Gazali ve Muhyiddin Arabi'nin eserlerine kadar zengin bir koleksiyona sahipti.

Selçuklu Döneminde Konya merkezli yayılan Mevlevilik, Osmanlı Döneminde de etkisini sürdürmüştür; Yıldırım Bayezid'in şehzadeyken Mevlana'nın soyundan gelen Devlet Hatun'la evlenmesi ve oğullarının Mevlevi şeyhlerinin kullandığı çelebi unvanını taşıması, Osmanlı idaresinin Mevlevilik düşüncesiyle bağını göstermektedir.

Özet

• Osmanlı medrese geleneği, Karahanlı-Gazneli-Selçuklu mimari ve müfredat mirasını devralmış; 1331'de kurulan İznik Orhaniye Medresesi ilk Osmanlı medresesi olarak Dâvûd-i Kayserî gibi âlimlerle Bursa ve Edirne'nin cazip birer ilim merkezine dönüşmesinin temelini atmıştır.
• Medreselerde Arapça temelli, dinî ve akli ilimleri kapsayan sistemli bir müfredat uygulanmış; Grigorios Palamas münazarası ve Georgios Plethon'un gelişi gibi örnekler dönemin ilmî ortamının uluslararası bir cazibeye sahip olduğunu göstermektedir.
• Tekke, zaviye ve dergâhlar; medreselerin yanında ikinci bir eğitim-kültür ağı oluşturmuş, Mevlevilik gibi tasavvuf gelenekleriyle Osmanlı hanedanı arasındaki bağ (Devlet Hatun evliliği, çelebi unvanı) bu ağın devlet katındaki etkisini somutlaştırmıştır.