Tarım Devrimi ve Çitleme Yasaları

Piyasa Ekonomisine Geçiş

XVIII. yüzyıl ortalarında İngiltere'de yaşanan önemli dönüşümlerden biri, ulusal anlamda emeğin alınıp satılır hâle gelmesi ve kâr amaçlı üretime geçilerek bir piyasa ekonomisinin oluşmasıydı. İngiltere bu dönemde hem piyasalardaki pazar payını genişletmiş hem de büyük ölçekli üretim yapan bir ülke konumuna gelmişti. Diğer Avrupa ülkelerinden farklı olarak İngiliz köylerinde yapılan tarımsal üretim, ticari açıdan da önemli bir gelir kaynağına dönüşmeye başlamıştı — bu, tarımın yalnızca geçim amaçlı bir faaliyetten çıkıp piyasaya yönelik bir sektöre evrilmesi anlamına geliyordu.

Çitleme Yasaları ve Toprak Mülkiyetinin Yoğunlaşması

Kendi arazilerini aile üyeleriyle işleyip ürettiklerini tüketerek yaşayan köylülerin sayısı giderek azaldı. Çitleme Yasaları olarak bilinen uygulamalarla, daha önce küçük çiftçilerin ortaklaşa kullandığı araziler özel mülkiyete devredildi; küçük parsellerden oluşan bu araziler çitlerle veya taş duvarlarla çevrilerek büyük çiftliklere dönüştürüldü ve büyük toprak sahiplerinin elinde toplandı. 1750'lere gelindiğinde İngiltere'deki tarımsal üretim; birkaç bin büyük toprak sahibi, onların topraklarını kiralayan on binlerce çiftçi ve bu çiftçilere bağlı çalışan yüz binlerce tarım işçisi tarafından yapılıyordu. Köylüler, geçimini kendi toprağından sağlayan bir sınıf olmaktan çıkıp emeğini kiralayan bir iş gücü hâline geldi.

Tarihçi Peter Stearns'ın belirttiğine göre, XVIII. yüzyılda hızla artan nüfus tarımla uğraşmayan hazır bir işgücü yarattı; İngiliz büyük toprak sahipleri, hükümet desteğiyle Çitleme Hareketleri uygulamasıyla küçük çiftçilerin topraklarını ele geçirdi. Çitleme maliyeti birçok küçük çiftçinin gücünü aştığından, bu çiftçiler arazilerini büyük toprak sahiplerine satmak zorunda kaldı. Stearns'a göre büyük çiftlikler birçok işçi çalıştırsa da, artmakta olan nüfusu küçük parsellerin hâkim olduğu eski sistem kadar rahat barındıramıyordu — bu da yeni seçeneklere (fabrika işçiliğine) istekli bir işgücü yarattı.

Üretim Artışı ve Verimlilik

Ormanların tarıma açılması, otlakların dönüştürülmesi ve bataklıkların kurutulması gibi çalışmalarla İngiltere'deki tarım arazileri yüz yıl içinde %30 oranında arttı. Büyük çiftlik sahipleri daha fazla ürün elde etmek için daha iyi hayvanlara, çitlere ve tarım makinelerine yatırım yaptı; gelişen tekniklerle tarımsal üretimdeki verim arttı — örneğin buğday üretimi 1700-1800 yılları arasında %75 oranında arttı. Bu süreç, "Tarım Devrimi" veya "İkinci Tarım Devrimi" olarak adlandırılır ve İngiltere'de köklü dönüşümlere yol açarken, aynı zamanda yoksul çiftçilerin topraklarını kaybedip sistem dışı kalmasına neden oldu.

Kırsal İmalatın Yaygınlaşması: Eve İş Verme Sistemi

Tarım Devrimi ve Çitleme Yasaları'nın yanı sıra, kırsal kesimde meydana gelen bir başka değişim de imalat faaliyetlerinin yaygınlaşmasıydı. XVIII. yüzyıl ortalarında İngiltere'deki sanayi üretiminin büyük bölümü kırsal alanlarda gerçekleşiyordu; bazı köylüler kendi kulübelerinde kumaş, tekstil ve madenî eşya üretip ücret karşılığında satmaya başladı. Tarihçi Robert Allen'ın belirttiğine göre, tüccarlar erkek ve kadınları evlerinde iplik eğirmeleri, kumaş dokumaları ve çorap örmeleri için işe alıyordu; tüccar ham maddeyi işçilere getiriyor, bitmiş ürünleri toplayıp eğirici ve dokumacılara emekleri karşılığında ödeme yapıyordu. Allen'a göre bu "erken sanayileşme" sürecinde İngiltere öncüydü: tarımda çalışan nüfus oranı %45'e düşerken kentsel nüfus %23'e, tarım dışı kırsal nüfus ise Avrupa'nın en yüksek oranı olan %32'ye yükseldi.

Karşılaştırmalı Veri: Avrupa'nın Ekonomik Dönüşümü

1500-1750 yılları arasındaki Avrupa nüfusunun ekonomik faaliyetlere göre dağılımını gösteren tarihsel veriler, İngiltere'nin bu dönüşümde ne kadar öne çıktığını somut biçimde gösterir: İngiltere'de tarımsal iş gücü oranı 1500'de %75 iken 1750'de %45'e düşmüş, buna karşılık Almanya'da (%73'ten %64'e), Fransa'da (%73'ten %61'e) çok daha sınırlı bir düşüş yaşanmıştır. Bu veriler, İngiltere'nin tarımdan sanayiye işgücü kaydırma hızının Avrupa'nın geri kalanından belirgin biçimde daha yüksek olduğunu doğrular.

Tarım Devrimi'nin Çelişkili Mirası

Tarım Devrimi, bir yandan üretkenliği ve gıda arzını artırarak sanayileşmenin nüfus artışını beslemesini sağlarken, diğer yandan küçük çiftçi sınıfını tasfiye ederek şehirlere göçe zorlanan, mülksüz bir işçi kitlesi yarattı. Bu çelişkili miras — verimlilik artışı ile toplumsal yerinden edilme aynı sürecin iki yüzü — Sanayi Devrimi'nin sonraki aşamalarında fabrika işçiliğinin nasıl bu denli büyük ve ucuz bir işgücü havuzundan beslenebildiğini açıklayan temel bir bağlantıdır.

Özet

• Çitleme Yasaları, küçük çiftçilerin ortak arazilerini büyük toprak sahiplerinin özel mülkiyetine dönüştürerek İngiliz tarımını birkaç bin büyük toprak sahibi etrafında yeniden yapılandırdı.
• Bu süreçte tarım arazileri %30, buğday üretimi %75 oranında arttı; ancak köylülerin büyük kısmı topraksız kalıp emeğini kiralayan bir işgücüne dönüştü.
• Stearns'a göre çitleme, büyüyen nüfusu barındıramayan büyük çiftlik sistemi sayesinde "yeni seçeneklere istekli bir işgücü" yarattı — bu, fabrika işçiliğinin insan kaynağı oldu.
• Allen'a göre kırsal "eve iş verme sistemi" ile İngiltere erken sanayileşmede Avrupa'ya öncülük etti; 1750'de tarımsal işgücü oranı %45'e düşerken tarım dışı kırsal nüfus %32'ye (Avrupa'nın en yüksek oranı) yükseldi.
• Tarım Devrimi'nin verimlilik artışı ile küçük çiftçi sınıfının tasfiyesi aynı sürecin iki yüzüydü ve sanayi işgücünün kaynağını oluşturdu.