1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması

II. Katerina'nın Osmanlı Aleyhine Politikaları

1739 Belgrad Antlaşması'yla sağlanan Osmanlı-Rus barışı, 1762'de Rus Çarlığı'nın başına II. Katerina'nın geçmesiyle tehlike altına girdi. Çariçe II. Katerina'nın Osmanlı Devleti aleyhine izlediği politikalar, iki devlet arasındaki ilişkilerin bozulmasına ve altı yıl sürecek bir savaşın başlamasına neden oldu. Ruslar bu dönemde Lehistan'ı kendi kontrolleri altında tutmak için önce bu devletin iç işlerine karıştı, kral seçimine müdahale etti, ardından çıkan isyanları bastırmak için kendi askerlerini gönderdi.

Lehistan'ın kısmen veya tamamen ortadan kaldırılma ihtimali, Osmanlı topraklarını Rus saldırılarına açık hâle getiriyordu. Karadeniz'e inme hedefinden vazgeçmeyen Ruslar, bir yandan Osmanlı sınırına yakın bölgelere kaleler inşa ederek askerî yığınak yapıyor, bir yandan da Balkan ve Kafkas coğrafyalarındaki Ortodoks Hristiyanları Osmanlı yönetimine karşı kışkırtıyordu. Osmanlı Devleti bu tehlikelerin önüne geçmek için 1768'de Rus Çarlığı'na savaş ilan etti.

Altı Yıllık Çok Cepheli Savaş: Çeşme ve Kartal Sahrası Yenilgileri

Altı yıl süren bu savaşta Osmanlı Devleti birçok cephede mücadele etmek zorunda kaldı: Eflak-Boğdan ve Kırım'ı işgal eden Rus ordusu Kafkasya'ya kadar ilerledi; Baltık Denizi'nden hareket eden Rus donanması ise İngilizlerin de yardımıyla Akdeniz'e gelerek Osmanlı donanmasıyla karşı karşıya geldi. Tarihçi Suraiya Faroqhi'nin değerlendirmesine göre, Çeşme önlerinde kazandıkları ezici zafer kısmen İngiliz desteğinden kısmen de sürpriz unsurundan ileri geliyordu; ancak asıl büyük muharebeler denizde değil karada yapılmaktaydı, ve II. Katerina'ya ağır barış şartları dayatma cesaretini veren asıl etken, Osmanlıların Dinyester (1769), Larga/Kartal (1770) ve Kagul (1770) kıyılarındaki yenilgileri ve Rusların Kırım'ı almasıydı.

6 Temmuz 1770'te, Osmanlı Devleti'ni baskı altına almak ve Mora'daki isyana destek vermek amacıyla Akdeniz'e gelen Rus donanması, Adalar Denizi'nde Osmanlı donanmasıyla karşılaştı; Rus güçleri karşısında varlık gösteremeyen Osmanlı donanması Çeşme Limanı'na çekilmek zorunda kaldı, ardından saldırıya geçen Ruslar Osmanlı donanmasını yakarak imha etti. Aynı savaşın en önemli meydan muharebelerinden biri olan Kartal Sahrası (Kagul) Muharebesi'nde (1770), Osmanlı ordusu sayıca fazla olmasına rağmen Rus ordusu karşısında ağır bir yenilgi aldı.

I. Abdülhamid ve Barış Arayışı

1774'te tahta çıkan I. Abdülhamid, selefi III. Mustafa zamanında başlamış olan bu savaşı son safhasında devraldı. Tarihçi Kemal Beydilli'nin aktardığına göre, devlet bir yandan savaşla meşgulken diğer yandan uzun savaş yıllarının yol açtığı yıkıntılar, eyaletlerdeki karışıklıklar ve mali sıkıntılarla uğraşmak zorunda kalıyordu. I. Abdülhamid'in savaşa devam etme arzusu askeri başarısızlıklar yüzünden olumlu sonuç vermedi; Osmanlı kuvvetlerinin Kozluca (Varna yakınları) mevkiinde mağlup olması ve Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa'nın perişan hâlde Şumnu'daki karargâhına çekilmesiyle, Rusya'nın ağır şartlarını kabul etmekten başka çıkar yol kalmadı. Barış antlaşması 21 Temmuz 1774'te Küçük Kaynarca'da imzalandı.

Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Ağır Maddeleri

Tarihçi Kemal Beydilli'ye göre 1699 Karlofça'dan sonra imzalanmak zorunda kalınan en ağır antlaşma olan Küçük Kaynarca'ya göre, Aksu (Buğ) Nehri iki devlet arasındaki yeni sınırı oluşturuyor; Kırım, Kaban ve Bucak yalnızca dinî konularda hilafet makamına bağlı kalıp siyasi bakımdan Osmanlı İmparatorluğu'ndan ayrılarak müstakil (bağımsız) hâle getiriliyordu — bu gelişme, Rusya'nın Kırım'ı ilerideki yıllarda kendi topraklarına katmasının ilk adımı olacaktı (nitekim 1783'te II. Katerina tek taraflı olarak Kırım'ı ilhak etti). Antlaşmanın bir başka ağır maddesi, Osmanlı Devleti'ndeki Ortodoks tebaanın haklarının koruyuculuğunun Ruslara verilmesiydi; Rusya sonradan bu maddelere dayanarak Osmanlı Devleti'nin iç işlerine müdahale etme hakkını kendinde gördü. Boğazlar'dan Rus ticaret gemilerinin serbestçe geçişine de izin verildi. Bu ağır barıştan sonra Avusturya'nın Boğdan Beyliği'nden Bukovina'yı kendi topraklarına katması ve Osmanlı'nın buna seyirci kalması, devletin içinde bulunduğu bitkinliğin başka bir işaretiydi (1775).

Tarihçi Christoph Neumann'ın belirttiğine göre, Kırım'ın kaybı hem toprak hem de dini-sembolik açıdan ağırdı; ancak bu kayıp kısmen, Osmanlı padişahının "tüm Müslümanların ruhani lideri" (halife) unvanının bu vesileyle yeniden öne çıkarılıp Rus hâkimiyeti altındaki Müslümanlar üzerinde bir tür liderlik hakkının tanınmasıyla dengelenmeye çalışıldı.

Bu Antlaşmanın Uzun Vadeli Etkisi

Tarihçi Virginia Aksan'a göre Osmanlı halkı, en çok Tatarların ve Tatar topraklarının kaybından dolayı büyük tepki gösterdi; 1783'te Kırım'ın tek taraflı ilhakı İstanbul'daki karışıklıklara sürgündeki Tatarların öfkeli sesini de kattı. Kırım'ı yeniden ele geçirme çabaları, 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı'nın başlıca sebebini oluşturacaktı — yani Küçük Kaynarca Antlaşması, bir savaşı bitirirken aynı zamanda bir sonraki savaşın tohumlarını da atmış oldu.

Özet

• II. Katerina'nın Lehistan'a müdahalesi ve Karadeniz'e inme hedefi, Osmanlı Devleti'ni 1768'de Rus Çarlığı'na savaş ilanına götürdü.
• Savaşta Osmanlı donanması 6 Temmuz 1770'te Çeşme'de yakılarak imha edildi, kara ordusu ise Kartal Sahrası (Kagul) Muharebesi'nde (1770) ağır yenilgi aldı; Rus ordusu Eflak-Boğdan ve Kırım'ı işgal etti.
• 21 Temmuz 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması'yla Kırım Osmanlı'dan siyasi olarak koparılıp bağımsız hâle getirildi (yalnızca dinen halifeye bağlı kaldı) ve Osmanlı Ortodoks tebaasının koruyuculuğu Rusya'ya verildi.
• 1783'te Rusya'nın Kırım'ı tek taraflı ilhakı, Küçük Kaynarca'nın öngördüğü "bağımsızlığın" fiilen Rus hakimiyetine dönüşmesiydi; bu durum 1787-1792 savaşının başlıca sebebini oluşturdu.
• Antlaşma, Osmanlı padişahının halifelik unvanının Rus hakimiyetindeki Müslümanlar üzerinde bir liderlik hakkı olarak yeniden öne çıkmasına da zemin hazırladı.