İlk Türk Matbaasının Kuruluşu ve Osmanlı'da Matbaacılığın Gecikmesi

Matbaanın Kuruluş Süreci

Lale Devri'nin en önemli yeniliği, Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin oğlu Mehmed Said Efendi ile Macar asıllı İbrahim Müteferrika'nın 1727 yılında Osmanlı Devleti'ndeki ilk Türk matbaasını kurmasıydı. İbrahim Müteferrika, matbaanın faydalarını anlattığı Vesîletü't-Tıbâa adlı risalesini Sadrazam Damat İbrahim Paşa'ya sundu. Bunun üzerine şeyhülislamdan fetva ve padişahtan ferman alınarak, tefsir, hadis, fıkıh, kelam gibi dinî ilimlerle ilgili eserlerin basılmaması koşuluyla ilk Türk matbaasının açılmasına izin verildi. 1729'da, el-Cevherî'nin ünlü Arapça sözlüğü Sıhahü'l-Lüga'nın tercümesi olan Vankulu Lügati, Müteferrika Matbaasında basılan ilk eser oldu; geniş bir hacme sahip bu eserin basımı yaklaşık iki yılda tamamlanabildi. Müteferrika, bu eserin ardından 1743'e kadar dil bilim, tarih, coğrafya, astronomi gibi alanlarda toplam 23 ciltlik 17 kitap bastı; vefatından (1747) sonra bir süre kapatılan matbaa, XVIII. yüzyıl sonlarında yeniden faaliyete açıldı.

Avrupa'daki Matbaacılığın Gelişimi ve Karşılaştırma

Alman Johannes Gutenberg, 1447'de hareketli metal harfler kullanarak baskı yapma tekniğini icat etti; bu icat özellikle Avrupa'da bilgi ve kültürün hızla yayılmasına öncülük etti (en ünlü eseri, 1455'te bastığı İncil'di). İlginç biçimde, Avrupa'da kitap basımının başlamasından kısa süre sonra İstanbul'da da farklı topluluklar matbaa kurmuştu: 1493'te Yahudiler, 1567'de Ermeniler, 1627'de de Rumlar tarafından İstanbul'da ilk matbaalar açıldı. Ayrıca Avrupa'da basılan İslam dini ve kültürüyle ilgili kitapların (örneğin İbni Sina'nın el-Kânûn fi't-Tıp adlı eserinin 1593 Roma baskısı) Osmanlı topraklarına ithaline ve satışına izin verilmişti. Bu, Osmanlı toplumunun matbaa teknolojisinden tamamen habersiz olmadığını, ancak kendi dilinde (Türkçe/Arapça harflerle) kitap basımının çok geç başladığını gösterir.

Matbaanın Yaygınlaşamama Nedenleri: İki Farklı Tarihçi Görüşü

Türk matbaacılığının Avrupa'ya kıyasla neden bu kadar geciktiği, tarihçiler arasında tartışmalı bir konudur. Türker Acaroğlu'nun aktardığı görüşe göre, Müslümanlar kendilerine verilen kitapları almak istemedi, çünkü bunun ardından Kuran'ın da basılmasından korkuyor ve bunu bir saygısızlık olarak görüyorlardı; ayrıca Doğu'da kitap istinsahıyla (el yazması kopyalamayla) geçinen çok sayıda insan vardı ve Türk, Arap, Acem okuyucular basma kitaplardan zevk almıyor, kötü yazılmış bir el yazmasını bile en iyi basılmış kitaba tercih ediyordu.

Buna karşılık tarihçi Niyazi Berkes, farklı bir değerlendirme sunar: kitap basmanın şeriata aykırı olduğu iddiasıyla ulemânın basımevi açılmasına karşı geldiği yaygın bir inanış olsa da, gerçekte ulemâdan böyle bir direnme geldiğini gösteren hiçbir delil yoktur. Berkes'e göre basımevi açıldıktan sonra da ulemâ ocağından bir karşı koyma gelmedi; hatta kısa süre sonra çıkan Patrona İsyanı'nda bile kitap basmaya karşı bir istek ileri sürülmedi ve matbaayı kapatma gibi bir olay hiçbir yerde kaydedilmedi. Berkes'e göre, dinî ilim kitaplarının basılmamasına zaten "lüzum görülmediği" için, direnç yalnızca hattatlardan (elle kitap yazan esnaftan) geldi — ve bu direnç, hattatların geçimini sağlayacak geniş bir iş alanının (dinî eserlerin basım dışında bırakılması sayesinde) zaten korunmuş olması nedeniyle büyük bir soruna dönüşmedi.

İki Görüşün Karşılaştırılması ve Tarihsel Önemi

Acaroğlu'nun görüşü matbaanın gecikmesini dinî hassasiyetler ve geleneksel okuma kültürüne bağlarken, Berkes'in görüşü bu geciken süreci ekonomik çıkar çatışması (hattatların iş alanını koruma refleksi) ile açıklar ve dinî direniş iddiasını doğrudan reddeder. Bu iki farklı yorum, tarihsel bir olayın (matbaanın gecikmesi) tek bir nedene indirgenemeyeceğini, farklı tarihçilerin aynı olguya çok farklı açılardan (dini-kültürel vs. ekonomik) yaklaşabileceğini gösteren değerli bir örnektir. Ayrıca metinde belirtildiği üzere, okuryazar sayısının azlığı, yerli kâğıt üretiminin sınırlılığı ve baskı maliyetlerinin yüksekliği de hedeflenen sayıda kitabın basılamamasının ve basılan kitapların çoğunun satılamamasının somut, tartışmasız nedenleri arasındaydı.

Matbaacılığın Kökeni Üzerine Ek Bir Tartışma

Kitapta ayrıca ilginç bir ek bilgi yer alır: ilk kitap basım tekniklerinin Çinliler mi yoksa Uygurlar tarafından mı geliştirildiği, günümüzde de süren bir tartışma konusudur. 1937'de düzenlenen II. Türk Tarihi Kongresi'nde, modern matbaanın temelini oluşturan tahta baskı tekniğinin Çinlilerin kullandığı blok baskı tekniğinden önce Uygurlar tarafından geliştirildiği yönünde görüşler ileri sürülmüştür. Bu, matbaa tarihinin yalnızca Avrupa merkezli değil, Orta Asya Türk tarihiyle de bağlantılı olabileceğini gösteren, öğrencilerin tarihsel iddiaları sorgulayıcı biçimde değerlendirmesini teşvik eden bir tartışmadır.

Özet

• İlk Türk matbaası, İbrahim Müteferrika ve Mehmed Said Efendi'nin girişimleriyle 1727'de kuruldu; dinî eserlerin basılmaması koşuluyla izin verildi ve ilk eser olan Vankulu Lügati 1729'da basıldı.
• Gutenberg'in 1447'deki icadından sonra Avrupa'da hızla yayılan matbaacılık, İstanbul'da gayrimüslim topluluklar (1493 Yahudiler, 1567 Ermeniler, 1627 Rumlar) tarafından erken benimsenmişti; ancak Türkçe/Müslüman matbaacılığı iki yüzyıl geriden geldi.
• Acaroğlu bu gecikmeyi dinî hassasiyet ve el yazması kültürüne bağlarken, Berkes ulemâdan bir direniş olmadığını, asıl direncin ekonomik çıkarını koruyan hattatlardan geldiğini savunur.
• Okuryazar azlığı, kâğıt üretiminin sınırlılığı ve yüksek baskı maliyetleri, matbaanın yaygınlaşmasını geciktiren tartışmasız somut etkenlerdi.