Prut Savaşı ve Antlaşması (1710-1711)

Rus Çarlığı'nın Karadeniz'e Açılma Hedefi

Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları'yla kaybedilen toprakları geri almak isteyen Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyıl başlarında Avusturya, Venedik ve Rus Çarlığı ile mücadeleye devam etti. Rus Çarlığı'nın en büyük hedefi açık denizlere ulaşarak sınırlarını genişletmekti: Çar I. Petro (Deli Petro), Baltık Denizi'ne çıkmak için kuzeyde İsveç'le, Karadeniz'e inmek için ise güneyde Osmanlı Devleti'yle mücadele hâlindeydi. 1700'de imzalanan İstanbul Antlaşması'yla stratejik önem taşıyan Azak Kalesi Rusların eline geçmiş, böylece Ruslar Karadeniz'e inme hedefinde ilk önemli adımı atmıştı. III. Ahmed Dönemi'nde I. Petro'nun Karadeniz'e yönelik genişleme politikası, Osmanlı-Rus ilişkilerinin daha da gerilmesine yol açtı.

Savaşın Fitili: İsveç Kralı'nın Osmanlı Topraklarına Sığınması

Tarihçi Feridun Emecen'in aktardığına göre, Habsburg idaresine karşı Karlofça'dan sonra Erdel'de bazı hareketler meydana gelmiş, Macarlar isyan etmiş, ayrıca Lehistan üzerinde İsveç-Rus rekabeti başlamıştı. İsveç Kralı XII. Karl (Demirbaş Şarl), Ukrayna Kazakları ile anlaşıp Ruslara saldırdı; ancak Poltova'da yenilgiye uğrayarak müttefiki Kazak hatmanı ile birlikte Osmanlı topraklarına sığındı. Bu durum ve Rusların Karadeniz siyaseti, savaşı kaçınılmaz kıldı. Osmanlı Devleti 20 Kasım 1710'da Rus Çarlığı'na savaş ilan etti.

Prut Nehri Kıyısında Kuşatma

1711 yılı baharında Boğdan'a giren Rus ordusu, Prut Nehri boyunca ilerlemeye başladı. Temmuz ayında Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Prut Nehri'nin yay şeklini aldığı bir kolu üzerinde Rus ordusunu kuşattı. Bunun üzerine Ruslar, Çar I. Petro ve Çariçe Katerina'nın da katıldığı bir toplantıda bu kuşatmadan kurtulmanın mümkün olmadığı görüşünde birleşerek Osmanlı Devleti'ne barış teklifinde bulunma kararı aldı. Çariçe Katerina'nın Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa'ya bizzat ilettiği bu barış teklifi, Kırım Hanı Devlet Giray ve İsveç kralının temsilcisi General Ponyatofski'nin itirazlarına rağmen Osmanlı yönetimi tarafından kabul edildi.

Çar I. Petro'nun Moskova'ya gönderdiği bir mektupta içinde bulunduğu durumu şöyle anlattığı aktarılır: "orduma dört misli fâik [üstün] bir Osmanlı ordusu ile ordugâhımda mahsur bulunuyorum... şayet Osmanlılar tarafından esir edilirsem, artık beni çarınız ve senyörünüz addetmeyiniz." Bu satırlar, Rus ordusunun kuşatma anında ne denli çaresiz bir durumda olduğunu doğrudan gösteren birincil bir kaynaktır.

Antlaşma: Askeri Zafer, Diplomatik Tartışma

21 Temmuz 1711'de imzalanan barış antlaşmasıyla Petro ordusuyla serbest bırakıldı. Tarihçi Osman Köse'nin değerlendirmesine göre antlaşmanın en önemli kazancı Azak Kalesi'nin Osmanlı Devleti'ne teslimi ve Lehistan'ın Rus nüfuzundan kurtulmasıydı; ancak Rus ordusunun Prut'ta tamamen imha edilmesi mümkünken sadrazamın bunu değerlendirememesi, "askerlik bakımından Rusların büyük hezimeti, diplomasi açısından ise büyük bir zaferi" olarak değerlendirilmesine yol açtı. Tarihçi Kemal Beydilli'nin aktardığı görüşlere göre ise, 19 Temmuz çarpışmalarında elde edilen üstünlüğe rağmen barış isteğinin adeta bir teslim olarak kabul edilmesi ve kuşatılan Rus ordusunun sonunda kendiliğinden teslim olabileceğine dair uyarılara kulak verilmemesi, bu kararın tartışmalı yönleriydi.

Bu Olayın Tarihsel Önemi

Prut Savaşı, askeri üstünlüğün diplomatik sonuca her zaman aynı oranda yansımadığını gösteren çarpıcı bir örnektir: Osmanlı ordusu sayısal ve taktiksel üstünlüğe sahip olmasına rağmen, sadrazamın barış teklifini kabul etmesi, Rusya'nın büyük bir felaketten kaçınmasını sağladı. Bu durum, tarih araştırmalarında "askeri zafer" ile "diplomatik zafer" kavramlarının her zaman örtüşmeyebileceğini gösteren, öğrencilerin kaynak çeşitliliğiyle (Köse'nin ve Beydilli'nin farklı değerlendirmeleri gibi) bir olayı çok yönlü değerlendirmesi gerektiğini öğreten güçlü bir vaka çalışmasıdır.

Özet

• Rus Çarı I. Petro'nun Karadeniz'e açılma hedefi ve İsveç Kralı XII. Karl'ın Poltova yenilgisi sonrası Osmanlı topraklarına sığınması, Osmanlı Devleti'ni 20 Kasım 1710'da Rus Çarlığı'na savaş ilanına götürdü.
• 1711 yazında Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa, Prut Nehri kıyısında Rus ordusunu (Çar I. Petro dahil) kuşattı; Ruslar barış teklif etti ve bu teklif Osmanlı yönetimince kabul edildi.
• 21 Temmuz 1711 Prut Antlaşması'yla Azak Kalesi Osmanlı'ya iade edildi; ancak Rus ordusunun tamamen imha edilebilecekken serbest bırakılması, olayın "askeri zafer, diplomatik tartışma" olarak değerlendirilmesine yol açtı.
• Tarihçilerin bu olaya dair farklı yorumları (Köse'nin "büyük zafer" değerlendirmesi ile Beydilli'nin eleştirel yaklaşımı), tarihsel olayların tek bir bakış açısıyla değil çoklu kaynak analiziyle incelenmesi gerektiğini gösterir.