1736-1739 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşları ve Belgrad Antlaşması

Lale Devri Sonrası Toparlanma

Pasarofça Antlaşması'nın ardından başlayan Lale Devri, 1730'da çıkan Patrona Halil İsyanı sonrasında Sultan III. Ahmed'in tahttan indirilmesiyle sona erdi. Onun ardından tahta çıkan I. Mahmud, başlangıçta isyancıların isteklerini kabul etmiş görünse de bir süre sonra isyancıları ve liderlerini sert biçimde cezalandırarak İstanbul'un güvenliğini sağladı. I. Mahmud Dönemi'nde Avrupa'dan uzmanlar getirtilerek ordu teşkilatı yeniden yapılandırıldı ve Batı'nın askerî teknikleri kullanılmaya başlandı: Fransız asıllı Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval), Humbaracı Ocağını ıslah etti ve sonraki mühendishanelerin ilk örneği olan hendesehane adlı bir kışla-okul açtı (1734), ayrıca Topçu Ocağını düzene sokarak yeni toplar imal edilmesini sağladı.

Rusya ile Yeni Bir Savaşın Başlaması

Rus Çarlığı, Prut Antlaşması'ndan sonra da Osmanlı Devleti'yle ilgili hedeflerinden vazgeçmemişti. Çariçe Anna İvanovna Dönemi'nde Azak Kalesi'ni yeniden ele geçiren Ruslar, Kırım'ın birçok bölgesine saldırılar düzenledi ve Lehistan'ın iç işlerine müdahale ederek Osmanlı Devleti'yle yaptığı antlaşmalara aykırı hareket etti. Bunun üzerine Osmanlı Devleti 2 Mayıs 1736'da Rus Çarlığı'na savaş ilan etti. Ruslar, Mareşal Burhard Krislof Minih komutasındaki Kırım Seferi'nde ilk iş olarak stratejik önemi olan Orkapı Kalesi'ni ele geçirdi (22 Mayıs 1736).

İki Cepheli Savaş: Avusturya'nın Da Katılması

Osmanlı Devleti Karadeniz'in kuzey kıyılarında Ruslarla mücadele hâlindeyken, Avusturya Arşidüklüğü de müttefiki Rus Çarlığı'na destek olmak için 1737'de savaş açtı. Aynı anda iki cephede savaşmak zorunda kalan Osmanlı ordusu, Avusturya'nın Niş, Vidin ve Bosna taraflarına saldırıları karşısında başlangıçta hazırlıksız yakalandı; ancak kısa sürede toparlanan Osmanlılar 1738 yılından itibaren önemli başarılara imza attı.

Tarihçi Erhan Kurtaran'ın anlattığına göre, Osmanlı kuvvetlerinin Kornia muharebesinde Avusturya kuvvetlerini mağlup etmesi üzerine 1738-1739'da Tuna boyunca ilerleyen Osmanlılar Belgrad, Semendire, Orsova ile diğer şehirleri ele geçirdi ve Pasarofça'da kaybettiği yerleri geri aldı. Sadrazam İvaz Mehmed Paşa'nın kuvvetleri, Hekimoğlu Ali Paşa komutasındaki Bosna kuvvetleriyle birleşince güçlenen Osmanlı orduları Avusturya'ya doğru harekete geçti; Hisarcık (Grocka) önlerinde Avusturya ordusu mağlup edildi. Bu zaferin ardından Osmanlı orduları 25 Temmuz'da Belgrad'ı kuşattı; uzun süren muhasaradan sonra kale komutanı Vallis, İmparatora mukavemet edemeyeceğini bildirip Belgrad'ı teslim etti — böylece 1718'de Pasarofça ile kaybedilen Belgrad, 22 yıl sonra geri alındı.

Aynı dönemde tarihçi Virginia Aksan'ın belirttiğine göre, Rusların Azak (1736) ve Oçakov'da (1737) kazandığı başarılar, Bender'deki sert Osmanlı direnişiyle tersine döndü; salgın hastalık ve lojistik sorunlar Rusları 1738'de Kırım'dan çekilmeye mecbur etti ve bu uzun seferlerde Rusların 240.000 askerinden 100.000'ini kaybettiği aktarılır. Özi/Oçakov ve Kılburnu'ndaki veba salgını nedeniyle güç kaybeden Rus ordusu, Eylül 1739'da Ukrayna'ya geri çekilmek zorunda kaldı.

Belgrad Antlaşması ve Değerlendirmesi

29 Eylül 1739'da Belgrad'da imzalanan barış antlaşmasıyla savaş sona erdi. Tarihçi Aleksandr Şirokorad'ın aktardığı maddelere göre Azak Rusya'da kalacak ama tüm istihkâmları bozulacak, Azak çevresi iskâna açılmayacak ve iki imparatorluk arasında sınır teşkil edecekti; Rusya Karadeniz'de gemi bulunduramayacak, ticaretini ancak aracı Türk gemileriyle yapabilecekti. Şirokorad'a göre "Rusya, büyük meblağlar harcadığı, 100 binin üzerinde adam kaybettiği savaştan fiilen hiçbir şey elde etmeden çıkmıştı."

Tarihçi Bekir Savaş'ın değerlendirmesine göre, Osmanlı orduları 22 yıl sonra Belgrad'ı tekrar fethederek Avrupa kapılarına dayanan bir konuma geldi; ancak diplomatik açıdan bu barış da yine yabancı bir devletin (Fransa'nın) aracılığı altında imzalandı. Savaş'a göre bu antlaşmanın en önemli yönlerinden biri, Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında elli yıla yakın sürecek bir barışın başlangıcı olmasıydı.

Özet

• I. Mahmud Dönemi'nde Humbaracı Ahmed Paşa'nın (Comte de Bonneval) öncülüğünde başlayan askeri modernizasyon (hendesehane, Topçu Ocağı ıslahı), 1736'da başlayan Osmanlı-Rus savaşına hazırlık niteliği taşıdı.
• Osmanlı Devleti 1736'da Rusya'ya, 1737'de de kendisine savaş açan Avusturya'ya karşı iki cephede birden mücadele etti; başlangıçtaki zorluklara rağmen 1738'den itibaren toparlandı.
• Osmanlı orduları Hisarcık/Grocka'da Avusturya'yı yenip 1739'da Belgrad'ı geri aldı; aynı dönemde veba salgını ve lojistik sorunlar Rus ordusunu Kırım ve Ukrayna'dan çekilmeye zorladı.
• 29 Eylül 1739 Belgrad Antlaşması, Rusya'ya fiilen hiçbir kazanç sağlamadan (Karadeniz'de donanma bulunduramama koşuluyla) sona erdi; Osmanlı-Avusturya ilişkilerinde ise elli yıla yakın sürecek bir barış dönemi başlattı.