Türkiye'nin Su Potansiyeli ve Su Stresi

Falkenmark Su Stres İndeksi

Dünyada kişi başına düşen tatlı su miktarına göre ülkeleri su zengini ya da su fakiri olarak sınıflandırmada birçok farklı yöntem kullanılır. Bunlardan uluslararası kabul gören ve yaygın kullanılanı Falkenmark Su Stres İndeksi'dir. İndekse göre bir ülkede kişi başına düşen yıllık ortalama su miktarı 1.700 m³'ten yüksek ise o ülke su sıkıntısı yaşamayan su zengini bir ülke sayılır. Kişi başına düşen su miktarı 1.000-1.700 m³ arasında ise su stresi, 500-1.000 m³ arasında ise su kıtlığı, 500 m³'ten az ise mutlak su kıtlığı yaşandığı kabul edilmektedir.

Türkiye'nin Su Potansiyeli

Türkiye'nin mevcut su potansiyelini büyük oranda yağış ve buharlaşma şartları belirler. Türkiye, iklim özellikleri bakımından genel olarak yarı kurak iklim kuşağında yer almaktadır ve uzun yıllar ortalama yağış miktarı yıllık 574 mm'dir. Türkiye'nin yüz ölçümü dikkate alındığında bu yağış miktarı 450 milyar m³ brüt suya tekabül etmektedir. Bu suyun 264 milyar m³'ü buharlaşarak tekrar atmosfere döner; geriye kalan 186 milyar m³'lük bölümü ise yüzeysel akışa geçerek akarsu, göl, buzul ve yer altı sularını besler. Türkiye, DSİ tarafından 25 ana hidrolojik havzaya ayrılmıştır; bu havzaların iklim özellikleri ve su potansiyelleri birbirinden farklıdır, dolayısıyla toplam su potansiyelinin ülke genelindeki dağılımı dengesizdir.

Türkiye'nin 186 milyar m³'lük yıllık ortalama toplam su potansiyelinin teknik ve ekonomik şartlar çerçevesinde yalnızca 112 milyar m³'ü kullanılabilir durumdadır (94 milyar m³'ü yüzey suları, 18 milyar m³'ü yer altı suları). Türkiye, sahip olduğu su potansiyeli ile dünyadaki toplam kullanılabilir su miktarının yalnızca %1,2'sine sahiptir. Türkiye'de mevcut toplam su potansiyelinin 58,4 milyar m³'ü (kullanılabilir potansiyelin %51'i) kullanılmaktadır; bu tüketimin sektörel dağılımında içme-kullanmada 7 milyar m³, sanayide 6,4 milyar m³, tarımsal sulamada ise 45 milyar m³ su tüketilmektedir.

Nüfus Artışı ve Su Stresi

Türkiye'nin mevcut su potansiyeli yıllara göre fazla değişiklik göstermezken nüfusu belirgin bir şekilde artmıştır; bu durum kişi başına düşen su miktarının yıllara göre azalmasına neden olmuştur. Türkiye 1927 yılında kişi başına düşen 8.206 m³ tatlı su miktarı ile herhangi bir su baskısı olmayan ülke konumundayken 2024 yılına gelindiğinde kişi başına düşen su miktarı 1.307 m³'e gerilemiş ve "su stresi" yaşayan bir ülke konumuna gelmiştir.

Kişi başına düşen su miktarının fazla olması bir ülkede hiç su sorunu yaşanmayacağı anlamına gelmez; çünkü Türkiye'de su kaynakları havzalara eşit dağılmadığı gibi nüfus ile ekonomik faaliyetler de her bölgede aynı değildir. Bu yüzden Türkiye genel olarak "su stresi yaşayan" bir ülke sayılırken havza bazında bakıldığında su zengini olan ya da mutlak su kıtlığı yaşayan bölgeler de vardır. Günümüzde su sorunları çoğu kez havzalar arası su transferiyle çözülmeye çalışılmakta, ancak bu yöntemin sürdürülebilirliği su alınan havzaların su stresinin de dikkate alınmasına bağlıdır.

Özet

• Falkenmark Su Stres İndeksi'ne göre kişi başına 1.700 m³ üzeri su zenginliği, 1.000-1.700 m³ su stresi, 500-1.000 m³ su kıtlığı, 500 m³ altı mutlak su kıtlığı olarak sınıflandırılır.
• Türkiye'nin yıllık 186 milyar m³'lük su potansiyelinin yalnızca 112 milyar m³'ü (dünya kullanılabilir suyunun %1,2'si) kullanılabilir durumdadır; bunun 58,4 milyar m³'ü kullanılmakta, tarımsal sulama (45 milyar m³) en büyük payı almaktadır.
• Türkiye'de kişi başına düşen su miktarı 1927'de 8.206 m³'ten 2024'te 1.307 m³'e gerileyerek ülkeyi "su stresi yaşayan" konuma getirmiştir; ancak su kaynaklarının havzalara eşit dağılmaması nedeniyle bazı havzalarda mutlak su kıtlığı yaşanabilmektedir.