Akdeniz'de Plastik Kirliliği: Bir Gezegen Sınırı Örneği

Akdeniz'in Kirlenme Sorunu

Türkiye'den ve dünyadan çok sayıda bilim insanı, son yıllarda yaptıkları inceleme ve araştırmalar sonucunda Akdeniz ile ilgili ürkütücü bilgiler vermektedir. Bilim insanlarına göre Akdeniz, doğrudan kıyısı olan ülkelerin yanı sıra yüzeysel akıntıyla Karadeniz'den gelen kirlilikle de karşı karşıya kalmaktadır. Akdeniz'in hızla kirlendiği ve bu kirlilikte en büyük unsurlardan birinin plastik kirliliği olduğu vurgulanmaktadır. Büyük plastik çöplerin denizde oluşturduğu kirliliğin yanı sıra 10 mikrondan küçük, yani gözle görülmeyecek boyuttaki mikroplastiklerin deniz canlıları tarafından yenildiği ve balıklardan insanlara geçerek besin zincirine dâhil olduğu ifade edilmektedir. Bu durumun hem Akdeniz'deki biyoçeşitliliği hem de insan sağlığını tehdit ettiği belirtilmektedir.

Birleşmiş Milletler Verileriyle Akdeniz'deki Plastik Kirliliği

Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın Akdeniz Eylem Planı, Akdeniz'le ilgili şu bilgileri vermektedir:

• Akdeniz'in günde yaklaşık 730 ton plastik atıkla kirlendiği tahmin edilmektedir.
• Akdeniz'de yüzen çöplerin %95 ila %100'ünü, deniz tabanındaki çöplerin ise %50'den fazlasını plastik atıklar oluşturmaktadır.
• Sahillerde kaydedilen toplam deniz çöpünün %60'ından fazlasını tek kullanımlık plastikler oluşturmaktadır.
• Deniz yüzeyindeki bazı bölgelerde mikroplastik konsantrasyonları km²ye 64 milyon yüzen parçacığı aşmaktadır.
• Akdeniz Havzası'nda bazı bölgelerde ince partikül madde (PM2.5) konsantrasyonları metreküp başına 100 mikrogramı aşmaktadır (küresel ortalama sınır değeri 39,6 μg/m³).

Türkiye Kıyılarındaki Durum

Türkiye'nin Akdeniz kıyılarına her gün kilometreye ortalama 30 ila 40 kg plastik atık vurduğu tespit edilmiştir. Örneğin İskenderun Körfezi'nde kilometrede ortalama 1,5 milyon adet plastik bulunuyorken Mersin Körfezi'nde bu miktar 10 milyona kadar çıkmaktadır. Plastik üretimi ve tüketimindeki artış devam ederse önümüzdeki 10 yılda kirliliğin 3 kat artacağı, sahil şeridinde kilometre başına günlük 90 kg plastik olacağı hesaplanmaktadır.

Plastik Kirliliğinin Gezegen Sınırlarıyla İlişkisi

Akdeniz'deki plastik kirliliği sorunu, gezegen sınırı çerçevesinde tanımlanan süreçlerle doğrudan ilişkilidir. Plastik atıkların ve mikroplastiklerin doğaya salınımı kimyasal kirlilik sürecinin sınır değerlerini zorlarken, deniz canlılarının ve biyoçeşitliliğin bu kirlilikten olumsuz etkilenmesi biyosfer bütünlüğündeki değişiklik sürecini de etkilemektedir. Bu örnek, tek bir çevre sorununun birden fazla gezegen sınırı sürecini aynı anda zorlayabileceğini ve sorunların birbirinden bağımsız değil iç içe geçmiş biçimde ele alınması gerektiğini göstermektedir.

Özet

• Akdeniz, hem kıyıdaş ülkelerden hem Karadeniz'den gelen akıntılarla plastik kirliliğine maruz kalmaktadır; büyük plastikler kadar gözle görülmeyen mikroplastikler de deniz canlıları ve besin zinciri yoluyla insan sağlığını tehdit etmektedir.
• BM verilerine göre Akdeniz günde 730 ton plastik atıkla kirlenmekte, yüzen çöplerin neredeyse tamamını plastikler oluşturmaktadır.
• Türkiye'nin Akdeniz kıyılarında İskenderun ve Mersin körfezleri gibi bölgelerde yoğun plastik birikimi tespit edilmiştir; mevcut eğilim sürerse önümüzdeki 10 yılda kirliliğin 3 kat artması beklenmektedir.