Çevre Sorunları ve Gezegen Sınırı Kavramı

Sanayi Devrimi Sonrası Çevre Sorunları

Sanayi Devrimi sonrası üretim ve tüketimin hızla artması insanın doğal çevre üzerindeki baskısını artırmıştır. Bu baskı özellikle 20. yüzyılın ortasından itibaren doğal çevrede tahribatlara, kirliliklere, doğal ortamlarda kayıplara yol açarak çeşitli çevre sorunlarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Hava kirliliği, toprak bozulması (kirlenme, tuzlanma, asitleşme, erozyon vb.), su kirliliği ve kıtlığı, biyoçeşitlilik kaybı, ses ve ışık kirliliği başlıca çevre sorunlarıdır.

Örnek Olay: Akşehir Gölü'nün Kuruması

Akşehir Gölü, Afyonkarahisar ile Konya illeri arasındaki Akarçay Havzası'nın en çukur yeri olan güneydoğu kısmında yer almaktadır. Su seviyesinin yüksek olduğu zamanlarda Eber Gölü'nden çıkan Eber Kanalı (Taşköprü Çayı) ile Sultan Dağı'ndan gelen dereler gölü besleyen başlıca kaynaklardır. Akşehir Gölü'nün su seviyesi 1984'ten itibaren düşmeye başlamış ve göl 2014 yılında tamamen kurumuştur. Gölün tamamen kurumasında beslenme kaynaklarından gelen su miktarının azalması, tarımda bilinçsiz sulamanın artması, havzada su kuyularının artması, etrafında sanayi bölgeleri kurulması, termal oteller ve evsel su tüketiminin artması etkili olmuştur.

Kurumadan önce zengin bir biyoçeşitliliğe sahip olan Akşehir Gölü; yerel ve göçmen kuşların beslenme ile yuvalanma alanı, çevresindeki yerleşmelerin temel evsel ve tarımsal su kaynağı durumundaydı. Gölün kurumasıyla özellikle göl tabanının orta ve kuzey kesiminde tuz birikimi yüksek olan topraklar açığa çıkmıştır. Bilim insanları, gerekli tedbirler alınıp göl tekrar canlandırılmazsa bu alanın bir çöle dönüşeceğini ve çevresi için tehdit oluşturacağını ifade etmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı, Akşehir Gölü'nü eski hâline döndürebilmek için hazırlanan kuraklıkla mücadele eylem planının 2026 yılında uygulanmaya başlanacağını açıklamıştır.

Holosen'den Antroposen'e: Gezegen Sınırı Kavramı

Günümüzden yaklaşık 11.000 yıl önce son buzul çağının bitmesiyle ortaya çıkan iklim ve çevre koşulları önemli bir değişim olmadan yakın zamana kadar devam etmiştir. Bilim insanları, Holosen olarak adlandırılan bu devrenin Sanayi Devrimi'yle beraber sonlandığını ve doğal çevrede insan etkisinin belirgin bir biçimde görüldüğü Antroposen adı verilen yeni bir jeolojik devrenin başladığını öne sürmektedir.

Son yüzyılda özellikle insan faaliyetlerinin doğal çevrede neden olduğu bozulmalar sebebiyle ortaya çıkan çevre sorunlarının insan yaşamını ve doğal çevrenin sürdürülebilirliğini tehdit edecek boyutlara ulaştığı vurgulanmaktadır. Bilim insanları, insanlığın ve doğal çevrenin bilinen şartlarda varlığını sürdürebilmesinin gezegenin Holosen dönemindeki çevre koşullarının devam etmesine bağlı olduğunu belirtmektedir. Bu koşullar gezegen sınırı kavramıyla ifade edilmektedir. Gezegen sınırı, Dünya ekosisteminde ani ve geri dönülmez çevresel değişimlerin önlenmesi ve insanlığın güvenli bir şekilde yaşayabilmesi için aşılmaması gereken çevresel sınırdır.

Özet

• Sanayi Devrimi sonrası artan üretim/tüketim baskısı; hava kirliliği, toprak bozulması, su kirliliği/kıtlığı, biyoçeşitlilik kaybı ile ses/ışık kirliliği gibi başlıca çevre sorunlarını ortaya çıkarmıştır.
• Akşehir Gölü, bilinçsiz sulama, artan su kuyuları, sanayileşme ve evsel tüketim nedeniyle 1984'ten itibaren küçülmüş ve 2014'te tamamen kurumuş; tuzlu toprakların açığa çıkmasıyla çölleşme riski oluşmuştur.
• Holosen'in (son 11.000 yıllık istikrarlı iklim dönemi) Sanayi Devrimi'yle sona erip yerini insan etkisinin belirgin olduğu Antroposen'e bırakması, gezegen sınırı kavramını doğurmuştur: bu, Dünya ekosisteminde geri dönülmez değişimlerin önlenmesi için aşılmaması gereken çevresel sınırı ifade eder.