İklim Değişikliğiyle Mücadelede Uluslararası Tartışmalar

Paris İklim Anlaşması'na Yönelik Çekinceler

Paris İklim Anlaşması ile bu çerçevede yapılacak iklim değişikliğini azaltma ve uyum çalışmaları ülkelere çeşitli sorumluluklar getirmektedir. Bu sorumluluklar çerçevesinde gerçekleştirilecek değişim ve dönüşümlerin getireceği sosyoekonomik, çevresel ve politik etkiler bir kısım ülkelerde çekincelere sebep olmaktadır. Örneğin gelişmekte olan ülkelerden İran, Irak, Libya, Yemen ve Eritre bu çekinceler nedeniyle anlaşmayı onaylamamıştır. Paris İklim Anlaşması'nın gelişmiş ülkelere sera gazı emisyonlarını azaltma taahhütleri dışında gelişmekte olan ülkelere finansman, teknoloji ve eğitim desteği verme yükümlülüğü getirmesi de bir kısım gelişmiş ülkelerde çekinceler oluşturmuştur. Bu konuda en fazla yükümlülüğe gireceği hesaplanan ülkelerden ABD, anlaşmayı 2016 yılında onaylamış, 2020 yılında anlaşmadan çekilmiş, 2021 yılında tekrar onaylamış ancak 2025 yılında ülkede yönetim değişikliği sonrası anlaşmadan tekrar çekilmiştir.

Türkiye'nin Kyoto Protokolü İtirazı

Türkiye, geçmiş dönemde Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne bağlı yapılan Kyoto Protokolü'nde gelişmiş ülkeler kategorisine alınarak ciddi bir mali yükümlülük altına sokulmak istenmiştir. Türkiye; gelişmekte ve yeni sanayileşen bir ülke olduğunu, geçmiş dönemin neden olduğu kirlilikte sorumluluğunun olmadığını beyan ederek bu karara itiraz etmiş ve protokolü onaylamamıştır. Türkiye, itirazının sonucunda gelişmekte olan ülkeler statüsünde olduğunun kabul edilmesiyle Paris İklim Anlaşması'nı kabul etmiş ve onaylamıştır.

Kirlilik Sığınağı Kavramı

Gelişmiş ülkelerin birçoğu; iklim değişikliğinin etkilerini azaltmak için temiz enerji ve teknolojileri kullanmayı teşvik etmekte, kirliliği artıran sanayi tesislerini çok sıkı denetlemekte, yüksek vergiler ve cezalar uygulamaktadır. Gelişmekte olan ülkeler ise bu konuda daha esnek davranmakta, sanayileşme ve üretimi artırmak için teşvikler vermekte, çevre kirliliğinin olumsuz etkilerini göz ardı edebilmektedir. Bu durum gelişmiş ülkelere ait birçok firmanın üretim tesislerini gelişmekte olan ülkelere taşımasına neden olmaktadır. Böylece bu firmalar bir taraftan kendi ülkelerindeki yüksek vergiler ve sıkı çevre düzenlemelerinden kurtulmakta, diğer taraftan gelişmekte olan ülkelerdeki teşviklerden ve esnek kurallardan yararlanarak üretim maliyetlerini düşürmektedir.

Bu sayede gelişmiş ülkeler sanayinin getirdiği kirlilikten kurtularak çevre standartlarını yükseltmekte, uluslararası çevre sözleşmelerinin getirdiği finans yükümlülüklerini de azaltmaktadır. Gelişmekte olan ülkeler ekonomik büyümelerini sağlamakta ancak ülkede çevre sorunları giderek artmaktadır. Bir başka deyişle gelişmekte olan ülkeler gelişmiş ülkelerin âdeta bir kirlilik sığınağı hâline dönüşmektedir. Bu durum küresel sera gazı emisyonu üretiminin azalmadığını, sadece sera gazı üretiminin konum değiştirdiğini ortaya koymaktadır.

En Büyük Sera Gazı Üreticileri

IPCC'nin verilerine göre 2023 yılında dünyanın en büyük sera gazı emisyonu üreten ülkeleri Çin, ABD, Hindistan, Rusya, Brezilya ve AB ülkeleri olmuştur. Bu ülkeler küresel fosil yakıt tüketiminin %64,2'sini gerçekleştirmekte ve küresel sera gazı emisyonlarının %62,7'sini üretmektedir. Birçok ülke çevre hukukunun temel ilkelerinden biri olan "Kirleten öder." ilkesi bağlamında iklim değişikliğini azaltma ve uyuma yönelik projelerin büyük kısmını bu ülkelerin karşılaması gerektiğini beyan etmekte, bu ülkeler ise bu yükümlülüğü diğer ülkelere de paylaştırmak istemektedir.

Özet

• Paris İklim Anlaşması'nı İran, Irak, Libya, Yemen, Eritre gibi ülkeler onaylamamış; ABD anlaşmaya 2016'da girip 2020'de çıkmış, 2021'de tekrar girip 2025'te tekrar çekilmiştir; Türkiye ise Kyoto Protokolü'nde gelişmiş ülke sayılmaya itiraz ederek Paris'te gelişmekte olan ülke statüsünü kazanmıştır.
• Kirlilik sığınağı kavramı, gelişmiş ülkelerin sıkı çevre düzenlemelerinden kaçan firmaların üretimi daha esnek kurallara sahip gelişmekte olan ülkelere taşımasını; bunun küresel emisyonu azaltmadan sadece yerini değiştirdiğini ifade eder.
• Çin, ABD, Hindistan, Rusya, Brezilya ve AB ülkeleri küresel sera gazı emisyonunun %62,7'sini üretmekte, "Kirleten öder" ilkesi bu ülkelere daha fazla sorumluluk yüklemekte ancak bu ülkeler yükümlülüğü paylaştırmak istemektedir.