Su ve Sürdürülebilir Kalkınma: Türkiye'nin Su Ayak İzi

Suyun Sürdürülebilir Kalkınmadaki Rolü

Dünya'da canlıların biyolojik yaşamı ve bu yaşamın devamı için gerekli olan doğal ekolojik şartların sürdürülebilirliği ancak o bölgede yeterli düzeyde suyun varlığı ile mümkündür. Tarım, sanayi, enerji, çevre, sağlık gibi sosyoekonomik kalkınmayı ilgilendiren birçok sektörün merkezinde su yer almaktadır. Bu sebeple su, bir bölgedeki sürdürülebilir kalkınma için başlıca itici gücü oluşturur; en küçük havza ölçeğinden başlayarak yerel, bölgesel, ulusal ve küresel ölçekte su kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımı ülkeler için hayati önem taşımaktadır.

Birleşmiş Milletler (BM) tarafından 2015 yılında kabul edilen "2030 Yılı Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri" kapsamında 17 ana hedef belirlenmiştir. Bu hedeflerin gerçekleştirilmesinin doğrudan ya da dolaylı olarak suyla ilgili konular olduğu görülmektedir; "Temiz Su ve Sıhhi Koşullar" hedefi suyla doğrudan ilişkiliyken "Sağlıklı Bireyler", "Açlığa Son", "Sudaki Yaşam", "İklim Eylemi" gibi hedefler suyla yakından, "Sürdürülebilir Şehir ve Yaşam", "Sorumlu Tüketim ve Üretim" gibi hedefler ise suyla dolaylı ilişkilidir.

Türkiye'nin Su Ayak İzinin Sektörel Dağılımı

Türkiye'de toplam su ayak izinin %89'u tarımsal, %7'si evsel kullanım ve %4'ü endüstriyel su ayak izinden oluşmaktadır. Tarımsal su ayak izinin %92'si bitkisel üretimden, %8'i ise otlatmaktan kaynaklanmaktadır; bitkisel üretimden kaynaklı su ayak izinde tahıl üretimi %38, yem bitkileri %32'lik paya sahiptir. Türkiye'de toplam su ayak izinde en fazla paya sahip olan tarımsal su ayak izinin yaklaşık %70'ini tahıl ve yem bitkileri üretimi oluşturmaktadır. Tarımsal su ayak izinin %66'sını yeşil suyun oluşturması, Türkiye'nin tarımsal üretiminin iklim koşullarına bağımlılığını ortaya koymaktadır; bu durum son yıllarda yaşanan yağış yetersizliğiyle birlikte düşünüldüğünde tarım sektörü ve gıda güvenliği açısından ciddi bir risk oluşturmaktadır.

Yeşil, Mavi ve Gri Su Ayak İzi

Türkiye'de evsel su kullanımının su ayak izi bileşenleri incelendiğinde evsel su kullanımının %87'sini gri su, %13'ünü mavi su ayak izi oluşturmaktadır. Endüstriyel su kullanımının su ayak izi bileşenlerini ise %92 gri su ve %8 mavi su ayak izi oluşturmaktadır. Gri su ayak izinin evsel ve endüstriyel su kullanımında büyük orana sahip olması, Türkiye'deki su kaynakları üzerinde ciddi bir kirlilik baskısının olduğunu ortaya koymaktadır.

Türkiye'de üretimin su ayak izi hesaplanırken yalnızca ülkedeki su kaynaklarını temsil eden iç su ayak izi göz önünde bulundurulur; tüketimin su ayak izi hesaplamalarında ise hem iç su ayak izi hem de ithalat yoluyla gelen mal ve hizmetler için kullanılan suyu ifade eden dış su ayak izi de dikkate alınır. Türkiye'de üretimin su ayak izi ile tüketimin su ayak izi karşılaştırıldığında sanal su bütçesinin dengede olduğu görülür; bu dengenin sağlanmasında ülkenin iç su kaynakları önemli yere sahiptir. Türkiye'nin üretim ve tüketiminin su ayak izinde yeşil su ayak izinin önemli yer kaplaması, üretim ve tüketimin yıl içerisindeki yağışlara, yani iklim koşullarına sıkı bağımlılığını göstermektedir; bu durum Türkiye'de su ve gıda güvenliğinin oldukça hassas ve kırılgan bir yapıya sahip olduğuna işaret etmektedir.

Özet

• Su, tarım/sanayi/enerji/sağlık gibi sektörlerin merkezinde yer aldığından sürdürülebilir kalkınmanın itici gücüdür; BM'nin 2015'te kabul ettiği 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri'nin çoğu suyla doğrudan veya dolaylı ilişkilidir.
• Türkiye'nin su ayak izinin %89'u tarımsal (özellikle tahıl ve yem bitkileri), %7'si evsel, %4'ü endüstrideldir; tarımsal su ayak izinin %66'sı yeşil su olduğundan iklim koşullarına bağımlılık yüksektir.
• Evsel ve endüstriyel su kullanımında gri su ayak izinin baskın olması (sırasıyla %87 ve %92) ciddi bir kirlilik baskısına işaret eder; Türkiye'nin üretim-tüketim su ayak izi dengesi (sanal su bütçesi) iç su kaynaklarının önemli katkısıyla dengede tutulmaktadır.