Mondros Ateşkes Antlaşması'nın İmzalanması (30 Ekim 1918) ve Uygulanması

I. Dünya Savaşı'nın Sona Ermesi ve Osmanlı Devleti'nin Durumu

I. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru, 1918 yılında savaşın gidişatı İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti ve Bulgaristan) aleyhine dönmüştü. Savaşın uzaması, cephelerdeki kayıplar ve ekonomik sıkıntılar, devletlerin dayanma gücünü tüketmişti. Savaşın seyrini değiştiren en önemli olaylardan biri ABD'nin İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya vb.) safında savaşa girmesi ve ardından ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın kendi adıyla anılan "Wilson İlkeleri"ni (8 Ocak 1918) yayımlamasıydı.

14 maddeden oluşan Wilson İlkeleri, savaş sonunda kalıcı barışı sağlamayı vadediyordu. Özellikle "yenilen devletlerden toprak ve savaş tazminatı alınmayacağı" ve "Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelere egemenlik hakkı tanınacağı" maddeleri, savaşı kaybetmekte olan İttifak Devletleri için bir umut ışığı oldu. Bu ilkelerin yarattığı güven ortamı, ateşkes antlaşmalarının imzalanmasını hızlandırdı. Nitekim ilk olarak Bulgaristan ateşkes isteyerek savaştan çekildi. Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi, Osmanlı Devleti için stratejik bir felaketti çünkü müttefiki Almanya ile olan kara bağlantısı kesilmişti. İtilaf Devletleri'nin Trakya ve İstanbul üzerine ilerleme tehlikesi baş göstermişti. Askerî ve ekonomik olarak zor durumda olan Osmanlı Devleti, daha fazla direnemeyeceğini anlayarak barış yolları aramaya başladı. İspanya'nın aracılığıyla başlayan diplomatik temaslar sonucunda İngiltere ile ateşkes görüşmelerinin yapılmasına karar verildi.

Antlaşmanın İmzalanması

Osmanlı Devleti'ni temsilen Bahriye Nazırı Rauf Bey (Orbay) başkanlığındaki heyet ile İtilaf Devletleri adına İngiliz Amiral Calthorpe (Kaltorp), Ege Denizi'ndeki Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda bir araya geldiler. Agamemnon isimli İngiliz savaş gemisinde günlerce süren gergin görüşmelerin ardından 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Mondros, ismen bir "ateşkes" (silah bırakışması) olsa da, içerdiği 25 madde itibarıyla bir imparatorluğun kayıtsız şartsız teslim belgesi niteliğindeydi. Osmanlı Devleti bu antlaşma ile fiilî varlığını kaybetmiş, savunma gücünden yoksun bırakılmış ve vatan toprakları açık bir işgal tehdidiyle baş başa kalmıştır.

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın Tehlikeli Maddeleri ve Analizi

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın maddeleri dikkatle incelendiğinde, İtilaf Devletleri'nin Osmanlı topraklarını paylaşma planlarının hukuki kılıfı olduğu açıkça görülür. İşte devletin egemenliğini ve bağımsızlığını yok eden o kritik maddeler:

1. Boğazların Durumu: Madde 1: Karadeniz'e geçiş için Çanakkale ve İstanbul Boğazları açılacak. Karadeniz ve Çanakkale istihkâmları İtilaf Devletleri'nce işgal edilecek. Analizi: Bu madde ile Osmanlı Devleti'nin başkenti İstanbul doğrudan tehdit altına girmiş, Anadolu ile Rumeli arasındaki bağlantı kesilmiştir. Boğazların denetiminin kaybedilmesi, siyasi bağımsızlığın büyük bir yara alması demektir.

2. Askerî Sınırlamalar ve Ordunun Terhisi: Madde 5: Sınırların korunması ve iç güvenliğin sağlanması dışında Osmanlı ordusu derhâl terhis edilecek. Analizi: Bir devletin en büyük güvencesi ordusudur. Ordunun terhis edilmesi (dağıtılması), vatan topraklarını savunmasız bırakmak ve yapılacak işgallere karşı koyabilecek askerî gücü ortadan kaldırmak amacı taşıyordu.

3. İşgallerin Hukuki Dayanağı (Meşhur 7. Madde): Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durumun ortaya çıkması hâlinde herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacak. Analizi: Antlaşmanın en tehlikeli ve en ucu açık maddesidir. İtilaf Devletleri, bu maddeyi bahane ederek Anadolu'nun istedikleri her karışını, "Burada güvenliğimiz tehlikede" yalanıyla işgal edebilme hakkını kendilerinde görmüşlerdir. İşgallere sahte bir hukuki zemin hazırlanmıştır.

4. Ulaşım ve Haberleşmenin Kontrolü: Madde 10 ve 12: Toros tünelleri İtilaf Devletleri'nce işgal edilecek. Hükûmet haberleşmesi dışında bütün haberleşme, ulaşım araç ve gereçleri İtilaf Devletleri'nin kontrolünde olacak. Analizi: Toros tünelleri gibi stratejik yolların tutulması ordunun hareket kabiliyetini sıfırlamayı amaçlıyordu. Telgraf ve haberleşme hatlarına el konulması ise, işgaller başladığında Türk halkının birbirinden haberdar olmasını, örgütlenmesini ve ulusal bir direniş başlatmasını engellemeye yönelik sinsi bir hamleydi.

5. Doğu Anadolu'daki Tehlike (24. Madde): Madde 24: Altı vilayette (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Sivas, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elâzığ) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu vilayetleri işgal etme hakkına sahip olacak. Analizi: Bu maddenin asıl ve gizli amacı, Doğu Anadolu Bölgesi'nde bağımsız bir Ermeni devleti kurmaktır. Antlaşmanın İngilizce metninde bu iller "Ermeni vilayetleri" olarak geçmekteydi.

Ayrıca 4. ve 22. maddelere göre İtilaf ve Ermeni esirler serbest bırakılırken, Türk esirlerin tutsaklığının devam etmesi, antlaşmada devletlerin eşitliği ilkesinin hiçe sayıldığını gösteriyordu.

İşgallerin Başlaması ve Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)

Mondros'un mürekkebi kurumadan İtilaf Devletleri, 7. maddeyi bahane ederek işgallere başladılar. İlk işgal edilen yer, zengin petrol yataklarına sahip olan Musul (3 Kasım 1918) oldu ve İngilizler tarafından işgal edildi. Ardından İngilizler; İskenderun, Urfa, Antep, Maraş ve Batum gibi bölgelere girdiler (Urfa, Antep ve Maraş daha sonra Fransızlara devredildi). Fransızlar Adana ve Çukurova (Kilikya) yöresini, İtalyanlar ise Antalya, Konya ve Muğla çevresini işgal ettiler.

13 Kasım 1918 günü ise Osmanlı'nın kalbine, başkent İstanbul'a İtilaf Devletleri'nin donanması demirledi ve şehir fiilen işgal edildi.

İşgallerin çerçevesini belirleyen önemli bir diğer gelişme ise Paris Barış Konferansı'dır (18 Ocak 1919). I. Dünya Savaşı'nın galipleri, yenilen devletlerle yapılacak antlaşmaların şartlarını belirlemek ve Osmanlı topraklarını paylaşmak için Paris'te toplandılar. 32 devletin katıldığı ancak İngiltere, Fransa, ABD ve İtalya'nın sözünün geçtiği bu konferansta, sömürgecilik isim değiştirerek "manda ve himaye" adını aldı. Ayrıca, İtalya'ya I. Dünya Savaşı öncesinde gizli antlaşmalarla söz verilen İzmir ve çevresi, Doğu Akdeniz'de güçlü bir İtalya istemeyen İngiltere'nin oyunuyla İtalya'dan alınarak Yunanistan'a verildi. Böylece Yunanlıların İzmir'i işgal etmesi kararlaştırıldı. İtilaf Devletleri kendi çıkarları için sınırları çizerken, milliyetçilik ilkesini göz ardı ettiler; bu durum II. Dünya Savaşı'nın da tohumlarını ekti.

Antlaşmaya Karşı Verilen Tepkiler

Mondros sonrası ülkede büyük bir karanlık hâkimdi, ancak tepkiler üç farklı cephede şekilleniyordu:

1. İstanbul Hükûmeti'nin Teslimiyetçi Tutumu: İstanbul Hükûmeti, Wilson İlkeleri'ne gereğinden fazla güvenmiş, antlaşmanın şartlarının uygulanışında İtilaf Devletleri'ne boyun eğen, uzlaşmacı ve teslimiyetçi bir politika izlemiştir. İşgaller karşısında halkı sükûnete çağırarak olay çıkarmamalarını tembihlemiş, milletin haklarını savunmaktan aciz kalmıştır.

2. Mustafa Kemal Paşa'nın Kararlı Duruşu: Mondros imzalandığında Suriye Cephesi'nde Yıldırım Orduları Grup Komutanı olan Mustafa Kemal Paşa, antlaşmanın bir "ölüm fermanı" olduğunu hemen anlamıştı. İstanbul Hükûmetini, özellikle Toroslar ve İskenderun hattındaki muğlak maddelere karşı sert bir dille uyardı. 13 Kasım 1918'de İstanbul'a döndüğünde, Boğaz'da demirli düşman zırhlılarını görünce yaveri Cevat Abbas'a o tarihî sözünü söyledi: "Geldikleri gibi giderler!" Şişli'deki evinde silah arkadaşlarıyla (Ali İhsan, Fevzi, Kazım Karabekir paşalar) toplanarak kurtuluş çareleri aradı. O, Amerikan mandası veya bölgesel kurtuluş gibi fikirleri reddederek, tek kurtuluşun "millî birlik ve beraberlikle tam bağımsızlık" olduğuna inanıyordu.

3. Türk Halkının Uyanışı ve Mitingler: Türk milleti, İstanbul Hükûmeti'nin duyarsızlığına rağmen vatan savunması için harekete geçti. Hukuksuz işgallere karşı önce telgraflar çekildi, ardından yurdun dört bir yanında büyük mitingler düzenlendi. Sultanahmet Mitingi (13 Ocak 1920) ve Fatih Mitingi (19 Mayıs 1919) bunlardan en önemlileridir. Halide Edib, Nakiye (Elgün) Hanım, Mehmet Emin Yurdakul gibi aydınlar, kalabalıklara bağımsızlık ateşi aşılayan konuşmalar yaptılar. İşgallere boyun eğmeyeceğini gösteren halk, bir yandan haklarını savunmak için Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri kurarken diğer yandan düşmana kurşun sıkacak olan silahlı direniş gücü Kuvâ-yı Millîye'yi oluşturmaya başladı. Mitingler, halkın ortak bir vatanseverlik etrafında kenetlenmesini ve millî bilincin uyanmasını sağlamıştır.

Sonuç olarak, Mondros Ateşkes Antlaşması Osmanlı Devleti'nin idam fermanı olmuş ancak aynı zamanda Türk milletinin küllerinden yeniden doğacağı eşsiz bir kurtuluş mücadelesinin, Millî Mücadele'nin de başlangıç fişeğini ateşlemiştir.