I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti

1914 yılında Avrupa'da savaş çanları çalmaya başladığında Osmanlı Devleti tarafsızlığını ilan etmişti. Ancak, devletin coğrafi konumu ve stratejik önemi, savaşın tamamen dışında kalmasını neredeyse imkânsız hale getiriyordu. Dönemin yöneticileri, devletin savaşa girme ihtimalini göz önünde bulundurarak seferberlik ilan etmiş, ordu ve donanmayı iyileştirmek için çalışmalara başlamıştı. Siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve olası bir savaşta müttefik bulmak amacıyla İngiltere, Fransa ve hatta Balkan devletlerine ittifak tekliflerinde bulunuldu. Ne var ki, Rusya'nın bu devletlerle olan yakın ilişkisi ve yüzyıllardır süregelen Osmanlı topraklarını paylaşma planları, bu tekliflerin reddedilmesine neden oldu.

Almanya ile Yakınlaşma

İtilaf Devletleri tarafından reddedilen Osmanlı Devleti, iktidardaki İttihat ve Terakki Hükümeti'nin (başta Enver, Talat ve Cemal Paşalar olmak üzere) de etkisiyle rotasını Almanya'ya çevirdi. Osmanlı ordusunun son dönemlerde Alman heyetleri tarafından modernize edilmesi ve Alman silahlarıyla donatılması bu yakınlaşmayı kolaylaştırdı.

Almanya'nın Osmanlı Devleti'ni kendi yanında savaşa sokmak istemesinin altında yatan temel nedenler şunlardı: - Yeni Cepheler Açmak: Savaşı geniş bir alana yayarak İtilaf Devletlerine karşı yeni cepheler açmak ve böylece Avrupa'daki kendi yükünü hafifletmek. - Jeopolitik Konum: Osmanlı Devleti'nin Boğazlara sahip olması sayesinde Rusya'ya giden yardımları kesmek ve İngiltere'nin Uzak Doğu sömürgelerine (Hindistan) giden yollarını tehdit etmek. - Halifelik Gücü: Osmanlı padişahının halifelik makamının nüfuzunu kullanarak İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmak. - İnsan Gücü ve Ham Madde: Osmanlı'nın askeri insan gücünden ve ham madde kaynaklarından yararlanmak.

Osmanlı Devleti'nin (özellikle İttihat ve Terakki liderlerinin) Almanya'nın yanında savaşa girme nedenleri ise şöyleydi: - Savaşı kesinlikle Almanya'nın kazanacağına olan inanç. - Trablusgarp ve Balkan savaşlarında kaybedilen toprakları geri alma ümidi. - Rusya'ya karşı açılacak bir cepheyle Orta Asya'daki Türk topluluklarını Rus boyunduruğundan kurtararak Turancılık idealini gerçekleştirmek. - Siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve kapitülasyonların ekonomik baskısını kırmak.

Bu karşılıklı çıkarlar sonucunda 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzalandı.

Savaşa Giriş: Goben ve Breslau

Savaşın başlamasıyla birlikte Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan Goeben (Goben) ve Breslau (Breslav) adlı iki Alman savaş gemisi, Çanakkale Boğazı'nı geçerek Osmanlı Devleti'ne sığındı. Osmanlı yönetimi, tarafsızlığını ihlal etmemek adına bu gemileri Almanya'dan satın aldığını duyurdu ve isimlerini Yavuz ve Midilli olarak değiştirdi. Alman mürettebata fes giydirilerek Türk bayrağı çekilen bu gemiler, Karadeniz'e açılarak 29 Ekim 1914'te Rusya'nın Sivastopol, Odessa ve Kefe limanlarını topa tuttu. Bu oldu bitti karşısında Rusya, İngiltere ve Fransa Osmanlı'ya savaş açtı. 11 Kasım 1914'te Padişah V. Mehmet Reşat'ın Cihad-ı Ekber ilan etmesiyle Osmanlı Devleti resmen I. Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri safında dâhil oldu.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti savaş boyunca çok geniş bir coğrafyada, farklı karakterdeki birçok cephede mücadele etmek zorunda kaldı.

Taarruz (Saldırı) Cepheleri

Kafkas Cephesi: Almanların isteği üzerine, Rusları Doğu Anadolu'dan uzaklaştırmak, Elviye-i Selase'yi (Kars, Ardahan, Batum) geri almak ve Bakü petrollerine ulaşıp Turancılık idealini gerçekleştirmek amacıyla açıldı. Enver Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Aralık 1914'te Sarıkamış Harekâtı'nı başlattı. Ancak ağır kış şartları, salgın hastalıklar ve teçhizat eksikliği nedeniyle on binlerce askerimiz Ruslarla savaşamadan donarak şehit oldu. Bu başarısızlıktan faydalanan Ruslar; Erzurum, Erzincan, Trabzon, Muş ve Bitlis'i işgal etti. 1916'da bölgeye atanan Mustafa Kemal Paşa, Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri almayı başardı. 1917 Bolşevik İhtilali ile Rusya savaştan çekilirken imzaladığı Brest-Litovsk Antlaşması (3 Mart 1918) ile işgal ettiği yerleri ve Kars, Ardahan, Batum'u Osmanlı'ya geri verdi. Not: Bu cephede yaşanan savaş sırasında Ermeni çetelerin Ruslarla iş birliği yapıp Müslüman halka katliam yapması üzerine 27 Mayıs 1915'te "Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu" çıkarılarak Ermeniler güvenli bölgelere göç ettirilmiştir.

Kanal Cephesi: İngiltere'nin sömürgeleriyle (özellikle Hindistan'la) bağlantısını kesmek ve 1881'de kaybedilen Mısır'ı geri almak amacıyla Süveyş Kanalı'na yönelik açılmıştır. Bahriye Nazırı Cemal Paşa komutasındaki Osmanlı birliklerinin yaptığı taarruzlar (I. ve II. Kanal Harekâtı) çöl şartları ve İngilizlerin güçlü savunması nedeniyle başarısız oldu. Bu yenilgiyle İngilizlere Suriye ve Filistin'e ilerleme yolu açılmış oldu.

Savunma Cepheleri

Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletlerinin İstanbul ve Boğazları alarak Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak, müttefikleri Rusya'ya yardım götürmek ve Balkan devletlerini kendi yanlarına çekmek amacıyla açtığı, savaşın kaderini değiştiren en önemli cephedir. - Deniz Savaşları: 18 Mart 1915'te İtilaf donanması Çanakkale Boğazı'na saldırdı. Ancak Cevat (Çobanlı) Paşa'nın başarılı yönetimi, Seyit Onbaşı gibi Türk topçularının isabetli atışları ve Nusret Mayın Gemisi'nin boğaza döşediği mayınlar sayesinde İngiliz ve Fransız zırhlıları (Ocean, Majestic, Bouvet) denizin dibini boyladı ve İtilaf donanması ağır bir yenilgi aldı. - Kara Savaşları: Denizi geçemeyen düşman, 25 Nisan 1915'te Gelibolu Yarımadası'na (Arıburnu, Conkbayırı, Anafartalar) Anzak (Avustralya ve Yeni Zelanda) askerlerinin de bulunduğu ordularla çıkarma yaptı. 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal'in "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!" şeklindeki tarihi emri, 57. Alay'ın destansı kahramanlığı ve Türk askerinin emsalsiz direnişi düşmana geçit vermedi. İtilaf orduları 1916 yılı başlarında Çanakkale'den tamamen çekilmek zorunda kaldı. Çanakkale Zaferi, I. Dünya Savaşı'nın uzamasına neden olmuş, Rusya'ya yardım gidemediği için Çarlık rejimi yıkılmış ve Mustafa Kemal'in tüm yurtta tanınan bir milli kahraman olmasını sağlamıştır.

Irak Cephesi: İngilizlerin, kuzeye ilerleyerek Rusya'ya yardım ulaştırmak ve Abadan (Irak) petrollerini ele geçirmek amacıyla açtığı cephedir. İngilizler Basra'ya çıkarma yaparak iç kısımlara ilerledi. Ancak Halil (Kut) Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, 1916'da İngiliz ordusunu Kut'ül-Amâre'de kuşatarak General Townshend ve 13 binden fazla İngiliz askerini esir aldı. Kut'ül-Amâre Zaferi, Çanakkale'den sonra kazanılan en büyük zafer olsa da, sonradan bölgeye gelen taze İngiliz kuvvetleri karşısında Osmanlı ordusu geri çekilmek zorunda kalmış ve Bağdat kaybedilmiştir.

Suriye-Filistin Cephesi: Kanal Cephesi'ndeki Osmanlı yenilgisi üzerine karşı taarruza geçen İngilizlerin ilerleyişi sonucu açılmıştır. İngilizler Arapların bir kısmının da desteğiyle Gazze, Kudüs ve Şam'ı işgal etti. Bölgeye 7. Ordu Komutanı olarak atanan Mustafa Kemal, Halep'in kuzeyinde bir savunma hattı oluşturarak düşman ilerleyişini durdurmuş ve Anadolu'nun işgalini önlemiştir.

Hicaz-Yemen Cephesi: İngilizlerin kışkırtmasıyla isyan eden Mekke Emiri Şerif Hüseyin ve İngiliz kuvvetlerine karşı kutsal toprakları (Mekke ve Medine) savunmak amacıyla savaşılmıştır. Bu cephede "Çöl Kaplanı" lakaplı Fahrettin Paşa, açlık ve susuzluğa rağmen Medine'yi kahramanca savunmuş, ateşkes imzalanana kadar hatta sonrasında bile şehri teslim etmemiştir. Ancak nihayetinde Arapların İngilizlerle iş birliği yapması sonucu bölge elden çıkmıştır.

Müttefiklere Yardım Cepheleri (Sınır Ötesi)

Osmanlı Devleti, müttefikleri olan Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan'a yardım etmek amacıyla kendi sınırları dışında da asker göndermiştir. Galiçya, Romanya ve Makedonya cephelerinde Rus, Sırp, Rumen ve Fransız kuvvetleriyle çarpışılmıştır. (Cephe isimlerinin sonunun 'ya' ile bitmesi ortak özellikleridir.)

Savaşın Sona Ermesi ve Wilson İlkeleri

Savaş devam ederken Amerika Birleşik Devletleri (ABD) önceleri tarafsızlığını koruyor, ancak İtilaf Devletlerine silah satıyordu. Alman denizaltılarının Amerikan ticaret ve yolcu gemilerini batırması üzerine ABD, Nisan 1917'de İtilaf Devletleri safında savaşa girdi. ABD'nin taze güçle savaşa girmesi savaşın dengesini tamamen İttifak Devletleri aleyhine bozdu.

ABD Başkanı Woodrow Wilson, savaşın sonlarına doğru kendi adıyla anılan Wilson İlkeleri'ni (8 Ocak 1918) yayımladı. Kalıcı bir barış sağlamayı hedefleyen bu ilkelerin en önemlileri şunlardı: - Yenen devletler, yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak. (Bu madde İttifak devletlerinin ateşkes istemesini hızlandırmıştır.) - Gizli antlaşmalar yapılmayacak, diplomasi açık olacak. - Uluslararası barışı korumak için "Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam)" kurulacak. - Osmanlı Devleti'nde Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelere egemenlik hakkı tanınacak, ancak azınlıklara da özerklik verilecek.

Bu ilkelerin umut verici şartlarına güvenen ve tüm cephelerde tükenme noktasına gelen İttifak Devletleri sırayla ateşkes istemeye başladı. Önce Bulgaristan, ardından Osmanlı Devleti, Avusturya-Macaristan ve son olarak Almanya savaştan çekildi. Osmanlı Devleti adına yeni kurulan Ahmet İzzet Paşa hükümeti, 30 Ekim 1918'de Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda ağır şartlar içeren Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.

Milyonlarca insanın öldüğü, imparatorlukların (Osmanlı, Çarlık Rusyası, Avusturya-Macaristan) yıkılıp yeni milli devletlerin kurulduğu, sınırların değiştiği ve dünya haritasının yeniden çizildiği I. Dünya Savaşı, insanlığa kalıcı bir barış getirememiş, aksine 20 yıl sonra kopacak olan çok daha büyük bir fırtınanın, II. Dünya Savaşı'nın tohumlarını ekmiştir.