I. Dünya Savaşı (1914-1918)

Tarihin kaydettiği ilk küresel savaş olan I. Dünya Savaşı, insanlık tarihinin en yıkıcı olaylarından biri olarak hafızalara kazınmıştır. Başlangıçta Orta Avrupa'da bölgesel bir çatışma gibi görünen bu savaş, zamanla dünyanın büyük devletlerinin katılımıyla Orta Doğu, Afrika, Uzak Doğu ve açık denizleri de içine alan devasa bir alana yayılmıştır. Siyasi, askeri, ekonomik ve toplumsal alanda köklü değişimleri beraberinde getiren bu büyük savaşın nedenlerini, gelişimini ve dünyayı nasıl ikiye böldüğünü detaylıca inceleyelim.

I. Dünya Savaşı'nın Genel Nedenleri

I. Dünya Savaşı'nın ortaya çıkmasında 18. yüzyılın ikinci yarısında yaşanan iki büyük tarihsel olayın, Fransız İhtilali ve Sanayi İnkılabı'nın yadsınamaz bir etkisi vardır. Bu iki olay, hem ekonomik hem de siyasi olarak dünyayı geri dönüşü olmayan bir değişime sürüklemiş, devletler arasındaki ilişkileri derinden sarsmıştır.

Sanayi İnkılabı ve Sömürgecilik Yarışı

1. yüzyılda Avrupa'da hız kazanan Sanayi İnkılabı, üretimde benzeri görülmemiş bir artışa neden oldu. Fabrikaların sürekli üretim yapması, bir süre sonra üretilen malların iç pazarlara fazla gelmesine yol açtı. Üreticiler yeni pazar arayışlarına yönelirken, aynı zamanda fabrikaları çalıştıracak daha fazla ham madde ve enerji ihtiyacı doğdu. Bu durum, sanayileşen büyük Avrupa devletlerini sömürgeciliğe yöneltti. Devletler arası rekabetin kızışmasıyla sömürgecilik yarışı başladı. 1870'te İtalya'nın ve 1871'de Almanya'nın siyasi birliklerini tamamlayarak sömürge yarışına dâhil olmaları, Avrupa'daki güç dengelerini altüst etti.

Fransız İhtilali ve Milliyetçilik Akımı

1789'da gerçekleşen Fransız İhtilali, milliyetçilik, eşitlik, adalet gibi kavramları dünyaya yaydı. Özellikle milliyetçilik fikri, çok uluslu imparatorlukların parçalanma sürecini hızlandırdı. Çeşitli milletler, kendi millî devletlerini kurma arzusuyla ayaklandılar. Bu süreçte yaşanan bağımsızlık savaşları ve etnik çatışmalar, Avrupa'da hanedanların egemenliğine dayalı siyasi yapıyı sarsarak millî devletlerden oluşan yeni bir yapının temellerini attı.

I. Dünya Savaşı'nın Özel Nedenleri

Genel nedenlerin yanı sıra, devletlerin kendi aralarındaki çıkar çatışmaları ve tarihsel husumetler de savaşın patlak vermesinde önemli rol oynamıştır.

Almanya ve İngiltere Rekabeti

Büyük bir sömürge imparatorluğu kurmuş olan ve "Güneş Batmayan İmparatorluk" olarak anılan İngiltere, siyasi birliğini tamamladıktan sonra hızla sanayileşen ve deniz aşırı sömürgeler arayan Almanya'yı en büyük rakibi olarak görmeye başladı. Almanya'nın İngiltere ve Fransa'nın Afrika'daki, Japonya'nın ise Uzak Doğu'daki sömürgelerine göz dikmesi, büyük bir çıkar çatışması doğurdu.

Alsace-Lorraine (Alsas-Loren) Sorunu

Fransa, 1870 yılında Sedan Savaşı'nda Almanya'ya yenilmiş ve kömür, demir madenleri bakımından oldukça zengin bir bölge olan Alsace-Lorraine'i Almanya'ya kaptırmıştı. Fransa'nın bu zengin bölgeyi geri alma tutkusu, iki devlet arasında kalıcı bir düşmanlığa neden oldu.

İtalya'nın Akdeniz ve Afrika'daki Emelleri

Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya, sömürgeler elde etmek için Afrika'da ve Akdeniz'de yayılmacı bir politika izledi. Trablusgarp'ı işgal eden İtalya, aynı zamanda Avusturya-Macaristan İmparatorluğu yönetimi altında kalan İtalyan topraklarını kurtarmak istiyordu.

Panslavizm Politikası ve Bölgesel Krizler

Rusya, Balkanlar'da yaşayan bütün Slavları tek bir çatı altında toplamayı amaçlayan Panslavizm politikasını izliyordu. Bu politika, bünyesinde çok sayıda Slav barındıran Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nu rahatsız ediyordu. İki devlet arasında Balkan toplulukları üzerinde nüfuz kurma mücadelesi başladı. Ayrıca Rusya, çok uluslu yapıdaki Osmanlı Devleti'ni parçalayarak Boğazlara hâkim olmayı ve sıcak denizlere inmeyi hedefliyordu.

Bu sorunlara Bosna-Hersek krizi, Trablusgarp ve Balkan Savaşları gibi çözümlenemeyen bölgesel sorunlar da eklenince devletler arası ilişkiler iyice gerginleşti. Avrupa devletlerinin kara ve denizlerde silahlanma yarışına girmeleri, savaşı kaçınılmaz hale getirdi.

Devletler Arası Bloklaşmalar

Sanayileşen Avrupa devletleri arasındaki çıkar çatışmalarının artması, devletleri güvenlik endişesiyle ittifaklar kurmaya itti. Böylece Avrupa, silahlanmış iki büyük kampa bölündü.

Üçlü İttifak (Bağlaşma) Devletleri: 1882 yılında Almanya'nın öncülüğünde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve İtalya'nın katılımıyla kuruldu. (Savaş başladıktan sonra İtalya taraf değiştirecek, Osmanlı Devleti ve Bulgaristan bu gruba katılacaktır.)

Üçlü İtilaf (Anlaşma) Devletleri: 1907 yılında İngiltere'nin liderliğinde Fransa ve Rusya'nın bir araya gelmesiyle oluştu. Savaş başladıktan sonra bu bloğa ABD, İtalya, Sırbistan, Belçika, Karadağ, Japonya, Romanya ve Yunanistan gibi birçok devlet katılacaktır.

Savaşın Başlaması ve Gelişmesi

Dünya adeta barut fıçısına dönmüştü ve beklenen kıvılcım Saraybosna'dan geldi. 28 Haziran 1914 tarihinde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Veliahdı Franz Ferdinand ve eşi, Saraybosna'yı ziyaretleri sırasında Gavrilo Princip adında bir Sırp milliyetçisi tarafından suikasta uğrayarak öldürüldü.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, bu suikasttan Sırbistan'ı sorumlu tuttu ve iç işlerine karıştığı gerekçesiyle Sırbistan'a ağır bir nota verdi. Rusya'nın desteğini arkasına alan Sırbistan bu notayı reddedince, Avusturya-Macaristan 28 Temmuz 1914'te Belgrad'ı bombalayarak Sırbistan'a savaş ilan etti.

Bu olay, ittifak zincirlerinin devreye girmesine neden oldu: - Rusya, Sırbistan'ı korumak için seferberlik ilan ederek Avusturya-Macaristan'a savaş açtı. - Avusturya-Macaristan'a garanti vermiş olan Almanya, Rusya'ya ve ardından Fransa'ya savaş ilan etti. - Almanya'nın tarafsız Belçika üzerinden Fransa'ya saldırması üzerine İngiltere de Almanya'ya savaş açtı.

Birbirlerine gizli veya açık ittifak antlaşmalarıyla bağlı olan devletler, kendilerini bir anda büyük bir yıkımın içinde buldular. 1914 yılı Ağustos ayı başlarında savaş Avrupa'da bütün şiddetiyle patlak verdi. İlerleyen yıllarda yeni devletlerin katılımıyla savaş zamanla geniş bir alana yayılarak tam anlamıyla bir "Dünya Savaşı"na dönüştü. Yaklaşık 65 milyondan fazla asker savaş için seferber edildi. İnsanlık, daha önce benzerini görmediği kadar büyük ve acımasız bir çatışmanın ortasında kalmıştı.