Kuvâ-yı Millîye Hareketi ve Cemiyetler

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın getirdiği ağır şartlar, ordunun terhis edilmesi ve yurdun dört bir yanından başlayan işgaller karşısında, Osmanlı Devleti'nin başkenti İstanbul'daki Hükûmet tamamen sessiz ve tepkisiz kalmıştı. İtilaf Devletleri'nin kışkırtmalarıyla azınlıkların başlattığı katliamlar ve haksız işgaller, Türk milletinin kendi kaderini kendi eline almasından başka çare bırakmamıştı. İşte bu karanlık tablo içinde, Anadolu'da birbiri ardına bağımsızlık çoban ateşleri yanmaya başladı. Bu direnişin askerî ayağını Kuvâ-yı Millîye, sivil ve siyasi ayağını ise Cemiyetler oluşturmuştur.

Kuvâ-yı Millîye (Millî Kuvvetler) Nedir?

Mondros'un 5. maddesi gereği Osmanlı ordusunun dağıtılması, ülkeyi savunmasız bırakmıştı. İşgaller karşısında İstanbul Hükûmeti'nin "sessiz kalın, karşı koymayın" şeklindeki talimatlarına rağmen, vatansever Türk halkının kendi topraklarını, canını ve namusunu korumak amacıyla kurduğu silahlı ve düzensiz direniş örgütlerine Kuvâ-yı Millîye adı verilir.

Kuvâ-yı Millîye'nin özellikleri şunlardır: 1. Tek bir merkezden yönetilmeyen, bölgesel kurtuluşu amaçlayan milis kuvvetleridir. 2. İşgalcilere ve onların maşası olan azınlık çetelerine karşı silahlı mücadele vermişlerdir. 3. İhtiyaçları (silah, cephane, yiyecek) tamamen yerel halk tarafından gönüllü olarak karşılanmıştır. 4. Düzenli ordu kurulana kadar düşmanı oyalamış, yıpratmış ve millî bilincin uyanmasına büyük katkı sağlamışlardır.

Vatanseverliğin Sivil Örgütlenmesi: Millî (Yararlı) Cemiyetler

İşgallerin haksızlığını dünyaya duyurmak, Wilson İlkeleri'nde belirtilen "çoğunlukta olunan bölgelerde egemenlik hakkı"nı savunmak ve azınlıkların bölücü faaliyetlerine hukuki yollarla karşı koymak amacıyla vatanseverler tarafından Müdafaa-i Hukuk (Hakları Savunma) cemiyetleri kurulmuştur.

Öne çıkan bazı millî cemiyetler şunlardır: * Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Yunanların Trakya'yı işgalini engellemek için kuruldu. Edirne'de kongreler düzenleyerek bölgenin Türk yurdu olduğunu kanıtlamaya çalıştı. * İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye ve İzmir Redd-i İlhak: İzmir ve çevresinin Yunanlılara verilmesine (ilhak edilmesine) karşı kuruldular. Özellikle Redd-i İlhak Cemiyeti, Balıkesir ve Alaşehir kongrelerinin toplanmasına öncülük ederek Batı Anadolu'da güçlü bir direniş hattı oluşturdu. * Kilikyalılar Cemiyeti: İstanbul'da kurulan bu cemiyet, Adana (Çukurova) ve çevresini Fransız ve Ermeni işgallerine karşı savundu. * Şark Vilayetleri (Doğu Anadolu) Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurulmasını engellemek için faaliyete geçti. "Le Pays" (Vatan) ve "Hadisat" gazetelerini çıkardı. Erzurum Kongresi'nin toplanmasını sağlayarak Millî Mücadele'ye büyük katkı sundu. Ayrıca, bölgedeki Türklerin göç etmesini yasaklayarak nüfus çoğunluğunun kaybedilmesini önlemeye çalıştı. * Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Millîyye Cemiyeti: Doğu Karadeniz'de Pontus Rum Devleti kurma hayallerine karşı mücadele etti. "İstikbal" gazetesini yayımladı. * Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti: Sivas Valisi'nin eşi Melek Reşit Hanım önderliğinde kurulan bu cemiyet, Türk kadınının vatan savunmasındaki eşsiz rolünü gösterir. Millî orduya yardımlar toplamış, protestolar düzenlemiş ve Mustafa Kemal Paşa'nın takdirini kazanmıştır.

Millî Cemiyetlerin Ortak Özellikleri: Genellikle bulundukları bölgenin kurtuluşunu amaçlamışlardır (Bölgeseldirler). Basın ve yayın yolunu aktif olarak kullanmış, haklarını hukuki yollarla savunmaya çalışmışlardır. Milliyetçilik ve bağımsızlık duygularıyla hareket etmişlerdir. En önemlisi ise, Sivas Kongresi'nde alınan bir kararla tüm bu bölgesel cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiş ve direniş tek bir merkezden, millî bir nitelik kazanarak yönetilmeye başlanmıştır.

Millî Varlığa Düşman (Zararlı) Cemiyetler

Kurtuluş ateşinin yandığı o zorlu günlerde, maalesef ülkenin içinden çıkan ve kurtuluşu yanlış yollarda arayan, hatta düşmanla iş birliği yapan cemiyetler de vardı. Bu cemiyetler, genel olarak manda ve himayeyi savunan, Millî Mücadele'ye karşı çıkan ve padişaha körü körüne bağlılığı öngören aydınlar veya din adamları tarafından kurulmuştur.

• İngiliz Muhipleri Cemiyeti: Kurtuluşun İngilizlerin himayesine (mandasına) girmekle mümkün olacağını savunan bu cemiyetin en büyük destekçilerinden biri de Damat Ferit Paşa idi. Millî Mücadele'ye şiddetle karşı çıkmışlardır.
• Wilson Prensipleri Cemiyeti: Kurtuluşu Amerikan mandasına girmekte gören Osmanlı aydınları tarafından kuruldu. Mandacılık fikrinin Sivas Kongresi'nde kesin olarak reddedilmesiyle etkilerini kaybettiler; üyelerinden bazıları hatasını anlayıp sonradan Millî Mücadele'ye katıldı.
• Hürriyet ve İtilaf Fırkası ile Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası: İttihat ve Terakki düşmanlığı üzerinden siyaset yapan bu gruplar, padişahın ve halifenin emirlerine sıkı sıkıya uymakla kurtuluşun geleceğini savunmuş, Anadolu hareketini bir isyan olarak görerek kösteklemişlerdir.
• Teâlî-i İslâm Cemiyeti: Bazı medrese hocaları öncülüğünde kurulan bu cemiyet, dini duyguları istismar ederek halkı Kuvâ-yı Millîye aleyhine kışkırtmıştır.
• Kürt Teâlî Cemiyeti: İngilizlerin kışkırtması ve desteğiyle, Doğu Anadolu'da bağımsız bir Kürt devleti kurmak amacıyla faaliyet göstermiştir ancak bölge halkı tarafından destek görmemiştir.

Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler

Yüzyıllar boyunca Osmanlı hoşgörüsü altında refah içinde yaşayan azınlıklar (Rumlar ve Ermeniler), Osmanlı Devleti'nin zayıflamasını ve I. Dünya Savaşı'ndaki yenilgisini bir fırsat bilerek kendi bağımsız devletlerini kurmak için harekete geçtiler. Arkalarına İtilaf Devletleri'ni ve kiliselerini (Patrikhane vb.) alarak silahlı çeteler kurdular.

Rumların Kurduğu Cemiyetler: * Mavri Mira ve Etniki Eterya: Fener Rum Patrikhanesi'nin desteklediği bu cemiyetlerin en büyük amacı, "Megali İdea"yı (Büyük Ülkü) gerçekleştirmek, yani Bizans İmparatorluğu'nu yeniden dirilterek İstanbul, Batı Anadolu ve Trakya'yı içine alan Büyük Yunanistan'ı kurmaktı. * Pontus Rum Cemiyeti: Batum'dan İnebolu'ya kadar uzanan Karadeniz şeridinde bağımsız bir Pontus Rum Devleti kurmayı amaçlamıştır.

Ermenilerin Kurduğu Cemiyetler: * Hınçak ve Taşnaksutyun Cemiyetleri: Doğu Anadolu ve Çukurova (Kilikya) bölgesinde, Fransızların da desteğini alarak bağımsız bir Ermeni devleti kurmayı amaçladılar.

Yahudilerin Kurduğu Cemiyetler: * Alyans İsrailit ve Makabi: Temel amaçları Anadolu'yu parçalamak olmasa da, Filistin topraklarında bağımsız bir İsrail devleti kurmak ve Osmanlı içerisindeki Yahudilerin ekonomik ve siyasi ayrıcalıklarını korumak için çalıştılar.

Azınlık Cemiyetlerinin Ortak Hedefleri: Bu cemiyetlerin en sinsi taktiği, bulundukları bölgelerde taşkınlıklar çıkararak huzuru bozmak ve suçu Türklerin üzerine atmaktı. Böylece Mondros'un o meşhur 7. maddesinin (güvenlik tehdidi olan yerlerin işgali) uygulanmasına bahane yaratıyorlardı. Ayrıca, bulundukları yerlerde Müslüman Türk halkına zulmederek onları göçe zorluyor, bu yolla Wilson İlkeleri'ne göre o bölgede "çoğunluğu" elde ettiklerini dünyaya kanıtlamaya çalışıyorlardı. Ancak Türk milleti, kurduğu Millî Cemiyetler ve Kuvâ-yı Millîye direnişiyle vatanın bölünmez bütünlüğünü kanı ile savunarak bu oyunların hepsini bozmayı başarmıştır.