Tiroid ve Paratiroid Bezleri

Hormonlar ve Kemik Dokusunun Kalsiyum Dengesi

Hormonlar, yalnızca açlık-tokluk ve enerji dengesini düzenlemede değil, iskelet sisteminin sağlıklı gelişiminde de önemli bir rol üstlenir. Kemik dokusunun güç ve bütünlüğünü korumak için gerekli olan kalsiyumun kandaki düzeyi hormonlar tarafından sürekli kontrol edilir: kandaki kalsiyum düzeyi düştüğünde kemiklerden kana kalsiyum geçişi sağlanır, yükseldiğinde ise kalsiyum kandan tekrar kemik dokusuna aktarılır. Bu dengenin sağlanmasında görevli iki temel bez tiroid ve paratiroid bezleridir.

Tiroid Bezi

Soluk borusunun ön kısmının iki yanında bulunan tiroid bezi, vücuttaki endokrin bezlerdendir; metabolizma hızının ve kan basıncının düzenlenmesi, kalsiyum dengesinin sağlanması gibi homeostatik süreçlerde görev alır. Tiroid bezinde tiroksin ve kalsitonin hormonları üretilir.

Tiroksin, vücuttaki hemen hemen tüm hücrelerde reseptörü bulunan bir hormondur. Metabolizma hızını artırırken hücrelere amino asit alımını ve protein sentezini de artırır; bu nedenle büyümede de etkilidir. Tiroksinin salgılanması, hipofizin ön lobundan salgılanan TSH ile kontrol edilir. Soğuk ortamlarda hipofizden salgılanan TSH miktarı artar; bu durumda daha fazla tiroksin salgılanarak metabolizma hızlanır ve ısı üretiminde artış olur.

Kalsitonin, kandaki kalsiyum konsantrasyonunu düşürür. Özellikle kemik gelişiminin aktif olduğu genç bireylerde, kandaki kalsiyumun kemiklere geçişini ve kemiklerde depolanmasını sağlar. Kandaki kalsiyum değeri normal seviyeden fazla olduğunda, böbrek ve bağırsaklardan kalsiyum emilimini azaltır.

Paratiroid Bezi

Tiroid bezinin arka yüzeyine gömülü olarak bulunan dört küçük yapıdan oluşan paratiroid bezinde, kalsiyum dengesinin sağlanmasında görev alan parathormon (PTH) üretilir.

Parathormon, kandaki kalsiyum konsantrasyonunun düzenlenmesinde kalsitonin hormonuyla antagonist (zıt) olarak çalışır. Kandaki kalsiyum konsantrasyonu düştüğünde paratiroid bezi aktifleşerek parathormon salgılar. Parathormon: - kemikten kana kalsiyum geçişini artırır, - böbreklerde kalsiyumun geri emilimini artırarak idrarla kaybını azaltır, - D vitamininin aktif hâle dönüşmesini uyarır (aktif D vitamini de bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırır).

Bu üç etkinin sonucunda kandaki kalsiyum düzeyi yükselir. Böylece tiroid bezinden salgılanan kalsitonin kalsiyumu düşürücü, paratiroid bezinden salgılanan parathormon ise kalsiyumu yükseltici yönde çalışarak kan kalsiyum düzeyini dar bir aralıkta dengede tutar. Bu iki hormonun zıt yönlü etkisi, kemik dokusunun güç ve bütünlüğünü korumak için gerekli olan kalsiyumun hem kanda hem kemikte yeterli düzeyde bulunmasını sağlayan sürekli işleyen bir denge mekanizmasıdır: kalsiyum ihtiyaç fazlası olduğunda kemikte depolanır, eksildiğinde ise kemikten kana geri çekilir.

Özet

• Tiroid bezi, TSH kontrolündeki tiroksin (metabolizma hızını/protein sentezini artırır, büyümede etkilidir) ve kalsitonin (kandaki kalsiyumu düşürür, kemiğe kalsiyum depolanmasını sağlar) hormonlarını üretir.
• Paratiroid bezi, kandaki kalsiyum düştüğünde salgılanan parathormon üretir; bu hormon kemikten kalsiyum salınımını, böbrekte geri emilimini ve bağırsaktan emilimini (D vitamini aktivasyonuyla) artırarak kan kalsiyumunu yükseltir.
• Kalsitonin ve parathormon, kan kalsiyum düzeyini birbirine zıt yönde etki ederek (antagonist olarak) dar bir aralıkta dengede tutar.