Endokrin Sisteme Giriş ve Hipofiz Bezi

Endokrin Sistem Nedir?

Endokrin sistemi; hipofiz, tiroid, paratiroid, böbrek üstü bezleri, eşeysel bezler gibi bazı bezlerden ve pankreas, yağ dokusu, mide-bağırsak sistemi gibi yapı ve organlardan oluşur. Bu bezler hormon adı verilen kimyasal maddeleri sentezleyip salgılar; salgılanan maddeler kan yoluyla gerekli bölgelere taşınır ve ilgili hedef hücreleri etkileyerek vücut fonksiyonlarını dengede tutar.

Hormonlar endokrin bezlerden salgılandıktan sonra kanla tüm vücudu dolaşır; ancak sadece o hormonu algılayabilecek reseptörlerin bulunduğu hedef dokuları uyarır. Çoğu hormon belirli dokuları etkilerken büyüme hormonu, tiroksin gibi bazı hormonlar daha geniş bir etki alanına sahiptir. Hormonların etki gösterme hızları ve süreleri farklılık gösterebilir: örneğin böbrek üstü bezi uyarıldıktan birkaç saniye sonra adrenalin salgılanır ve etkisi dakikalarca sürebilir; hipofizden salgılanan büyüme hormonu gibi bazı hormonların etkileri genellikle birkaç ay içinde fark edilir. Hormonların hedef dokuda etki gösterebilmesi için kanda belirli bir oranın üzerinde bulunması gerekir; kanda olması gerekenden az veya fazla olması vücutta sorunlara yol açar. Bir hormon farklı hedef hücrelerde farklı cevaplara yol açabilir; örneğin adrenalin hormonu kalp atımını hızlandırırken sindirim sistemi organlarının çalışmasını yavaşlatır.

Hipofiz Bezi

Hipofiz bezi, sinir sistemi ve endokrin sistemi arasında koordinasyonu sağlar; kan basıncının düzenlenmesi, enerji/elektrolit/su dengesinin sağlanması, büyüme ve gelişme gibi homeostatik süreçleri kontrol eder. Hipofiz, ön hipofiz ve arka hipofiz olmak üzere iki lobdan oluşur. Hipotalamus, hipofizi hem sinirsel yollarla (arka hipofiz üzerinden) hem hormonlarla (ön hipofiz üzerinden) kontrol eder. Ön hipofiz, hipotalamustan salgılanan nörohormonlar tarafından kontrol edilir ve kendi hormonlarını üretir; arka lobdan kana verilen ADH ve oksitosin ise hipotalamusta üretilir, arka lob hormonlarının kana verilmesi için sinirlerle uyarılması gerekir.

Ön hipofizden salgılanan başlıca hormonlar: - STH/GH (büyüme hormonu): pek çok dokuyu etkiler; mitoz bölünmeyi destekleyerek hücre sayısı ve boyutunun artmasını, bazı hücre tiplerinin farklılaşmasını sağlar; amino asit alımı için hücreleri uyararak protein sentez hızını artırır. - TSH (tiroid uyarıcı hormon): tiroid bezinin gelişmesinde etkilidir, tiroid bezini tiroksin salgılaması için uyarır. - ACTH (adrenokortikotropik hormon): böbrek üstü bezinin kabuk bölgesini uyararak aldosteron, kortizol ve eşeysel hormonların kana verilmesini kontrol eder; bu hormonlarla negatif geri bildirim yoluyla ACTH'nin kandaki oranı düzenlenir. - FSH (folikül uyarıcı hormon): erkeklerde testisleri uyararak sperm üretimini, dişilerde yumurtalıkları uyararak yumurta oluşumunu kontrol eder. - LH (lüteinleştirici hormon): dişilerde ovulasyonu (yumurtlama) sağlar; erkeklerde testisleri uyararak testosteron üretimini aktive eder. - LTH (prolaktin): memelilerde süt bezlerinin gelişimini ve süt üretimini uyarır. - MSH (melanosit uyarıcı hormon): deri, göz ve beyinde bulunan melanin pigmentinin oluşumunda etkilidir.

Arka hipofizden salgılanan hormonlar: - ADH (vazopressin): böbrek kanallarından emilen ve kana verilen su miktarını artırır, idrar konsantrasyonunu artırır; aşırı kan kaybına bağlı kan basıncı düşüşünde kan basıncını yükseltir. ADH salgısı yetersiz olduğunda böbrekten emilen/kana verilen su azalır, idrarla atılan su artar, kanın ozmotik basıncı yükselir. - Oksitosin: doğum sırasında uterus kasılmalarını başlatarak doğumu kolaylaştırır, süt bezlerinden süt salınımını sağlar.

Özet

• Endokrin sistem, hormon adı verilen kimyasal maddeleri kana salgılayan bezlerden oluşur; hormonlar yalnızca kendilerine özgü reseptörü taşıyan hedef dokuları etkiler ve etki hızı/süresi hormona göre değişir.
• Hipofiz bezi, sinir ve endokrin sistemleri arasında köprü kurar; ön lobu kendi hormonlarını (GH, TSH, ACTH, FSH, LH, LTH, MSH) üretir, arka lobu ise hipotalamusta üretilen ADH ve oksitosini sinirsel uyarıyla kana verir.
• GH büyümeyi, TSH tiroidi, ACTH böbrek üstü bezini, FSH/LH üreme bezlerini uyarır; ADH su/kan basıncı dengesini, oksitosin ise doğum kasılmaları ve süt salınımını düzenler.