Eşeysel Bezler ve Açlık-Tokluk Hormonları

Eşeysel Bezler (Gonadlar)

Eşeysel bezler, dişilerde yumurtalıklar, erkeklerde ise testislerdir. Gonadlar üreme hücrelerini üretir ve üreme fonksiyonlarını kontrol eden hormonları salgılar. Erkeklerde ana cinsiyet hormonu testosteron, dişilerde ise östrojen ve progesterondur.

Testosteron, FSH ve LH ile birlikte spermatogenez (sperm üretimi) sürecinde etkilidir; erkek cinsiyet organlarının gelişimi ve devamlılığı için gereklidir. İkincil cinsiyet özelliklerinin (yüzde/kasık bölgesinde kıllanma, gırtlakta genişleme, sesin kalınlaşması, kas miktarının artması) gelişimini uyarır.

Östrojen, yumurtalıktan salgılanır. Dişilerde menstrual döngünün düzenlenmesine, süt bezlerinin gelişimine ve ikincil cinsiyet özelliklerinin düzenlenmesine katkıda bulunur; foliküllerin gelişmesini kolaylaştırır, döllenme kanalının hareketini artırır, uterusa giden kan akımını ve uterusun oksitosine duyarlılığını artırır, hipofizden FSH salgısını azaltır.

Progesteron, süt bezlerinin gelişimini ve menstrual döngüyü düzenler; gebelikte plasenta oluşumuna katkıda bulunur, endometriyumun (rahim iç duvarı) kalınlaşmasını ve embriyonun uterusa tutunmasını sağlar. (Gebelik süresince östrojen ve progesteron düzeyi yüksek kaldığı için yeni yumurta oluşumu ve yumurtlama gerçekleşmez; bu durum yeni bir gebeliğin oluşmasını engelleyerek mevcut gebeliğin sağlıklı devam etmesine katkı sağlar.)

Mide-Bağırsak Sistemi ve Yağ Dokusunun Hormonal İşlevi

Mide-bağırsak sisteminin temel görevi, karbohidrat/yağ/protein gibi besin maddelerini parçalayarak oluşan monomerlerin, vitaminlerin ve minerallerin emilimini sağlamaktır. İnce ve kalın bağırsaklar, su ve minerallerin uygun seviyelerde kalmasını sağlayarak sıvı ve elektrolit dengesini korur (ishal gibi durumlarda bu denge bozulursa sağlık sorunları oluşabilir). Mide-bağırsak sistemi, iştah, açlık ve tokluk dengesi ile metabolizmayı düzenleyen hormonları üretip salgılar; bu hormonlar beyin ve diğer organlar arasında iletişim sağlayarak besin alımını, enerji harcanmasını ve glikoz metabolizmasını düzenler; böylece kan şekeri ve vücut ağırlığı homeostazisi üzerinde etkili olur.

Yağ dokusu sadece yağ depolayan bir doku değildir; çok sayıda hormon ve sinyal molekülü salgıladığı için endokrin organ olarak kabul edilir ve homeostazi üzerinde etkilidir. Yağ dokusu, vücudun açlık ve tokluk durumlarına adaptasyonunu ve enerji dengesinin korunmasını sağlar: yağ hücrelerinden salgılanan bir hormon hipotalamusa tokluk sinyali gönderir ve enerji harcanmasını artırır; mide duvarından salgılanan bir hormon yemek yeme zamanı yaklaştıkça açlık hissinin uyarılmasına etki eder; yağ dokusu tarafından üretilen başka bir hormon ise iştahı baskılayan unsurlardan biridir — vücuttaki yağ miktarı azaldığında bu hormonun düzeyi de azalır ve iştah artar.

Yemekten sonra kan şekeri düzeyindeki artış pankreası insülin salgılaması için uyarır; insülin, diğer işlevlerine ek olarak beyin üzerinde etki ederek iştahı baskılar. Yağ dokudan salgılanan hormonlar insülin duyarlılığını artırır; sağlıklı bir yağ dokusu insülinin etkilerine duyarlıdır. Ancak yağ dokuda aşırı yağ birikimi insülin direncine yol açarak kan şekeri homeostazisini bozabilir ve Tip 2 diyabet riskini artırabilir.

Özet

• Eşeysel bezler (testis/yumurtalık) testosteron (erkeklerde spermatogenez, ikincil cinsiyet özellikleri), östrojen (menstrual döngü, ikincil cinsiyet özellikleri) ve progesteron (menstrual döngü, gebelikte endometriyum kalınlaşması) salgılar.
• Mide-bağırsak sistemi besin/su/elektrolit emilimini sağlarken açlık-tokluk ve metabolizmayı düzenleyen hormonlar da üretir; yağ dokusu da hormon salgılayan bir endokrin organ olarak tokluk sinyali gönderir ve iştahı baskılar.
• İnsülin kan şekerini düşürmenin yanında beyinde iştahı baskılar; ancak yağ dokusunda aşırı birikim insülin direncine ve Tip 2 diyabet riskine yol açabilir.