Dolaşım Sisteminin Yapısı: Kalp, Damarlar ve Kan

Dolaşım Sistemine Genel Bakış

Dolaşım sistemi, vücutta dolaşan sıvı sayesinde vücut hücreleriyle gaz alışverişi yapan, besin maddelerinin emilimini sağlayan ve artıkları uzaklaştıran organlar arasında işlevsel bir bağlantı kurar. Dolaşım sisteminin temel işlevi, damarlar içinde dolaşan kan ile oksijen ve besin maddelerinin dokulara taşınması, karbondioksit ve diğer atık maddelerin dokulardan uzaklaştırılmasıdır; ayrıca vücut sıcaklığının düzenlenmesi, hormon ve antikorların taşınması gibi görevleri de vardır. İnsan vücudunda kan dolaşımı ve lenf dolaşımı olmak üzere iki farklı dolaşım sistemi vardır. Kan dolaşımı kalp, damarlar ve kandan oluşur.

Kalp

Kalp, göğüs kemiğinin hemen arkasında ve iki akciğer arasında yer alır; kanı akciğerlere ve vücuda pompalayarak kan dolaşımının gerçekleşmesini sağlar. Kalp dıştan içe doğru perikart, miyokart ve endokart olmak üzere üç tabakadan oluşur. Perikart, çift katlı bir zardır; bu zarlar arasında özel bir sıvı bulunur. Miyokart, kalp kasını içeren tabakadır; kalbi besleyen koroner damarlar burada bulunur. Endokart, tek katlı epitel hücreleri ile bu hücreleri miyokarda bağlayan bağ dokusundan oluşmuştur.

Kan Damarları

Damarların temel görevi kanı vücut içinde taşımaktır. Vücutta atardamar, toplardamar ve kılcal damar olmak üzere üç çeşit kan damarı bulunur.

Atardamarlar, kalpteki karıncıklardan yüksek basınçla gönderilen kanı dokulara ve organlara taşır; kalbin pompalama gücünden dolayı atardamarlarda kan basıncı yüksektir. Toplardamarlar, doku ve organlardan aldığı kanı kalbe taşır; toplardamarlardaki kan basıncı atardamarlara göre çok daha düşüktür. Kılcal damarlar, atardamar ve toplardamar arasında bulunan dallanmış damar ağıdır; yapısında tek katlı yassı epitel hücrelerden oluşmuş endotel tabaka bulunur; kan ile diğer dokular arasında madde alışverişinin gerçekleştiği damarlardır, kan basıncı atardamarlara göre düşüktür.

Damarlar sadece kanın taşınmasını sağlayan pasif yapılar değildir: damar çaplarının daralıp genişlemesi kan akışını ve basıncını aktif olarak düzenler, madde alışverişini kolaylaştırır, vücut sıcaklığı ile sıvı dengesinin korunmasında önemli rol oynar. Bu dinamik işlevler sayesinde vücudun iç ortamındaki sıcaklık ve sıvı dengesinin kararlı sürdürülmesine, yani homeostaziye katkıda bulunulur.

Kan

Kan, vücudun hayati fonksiyonlarını yerine getirmesini sağlayan temel sıvıdır; kan plazması, kan hücreleri ve hücre parçalarından oluşur. Kan santrifüj edildiğinde üstte sarımsı sıvı olan kan plazması, altta kan hücreleri ve hücre parçaları kalır. Kan plazması, kanın %55'lik kısmını oluşturur; %90'ı sudan oluşurken geri kalan kısmında tuzlar, plazma proteinleri (albümin, globülin, fibrinojen), solunum gazları, besin maddeleri, elektrolitler, metabolik atıklar ve hormonlar bulunur.

Lökosit (akyuvar) ve eritrosit (alyuvar) kan hücreleridir, trombosit (kan pulcukları) ise hücre parçalarıdır. Lökositler savunma sisteminde görev alan özelleşmiş hücrelerdir. Eritrositler solunum gazlarını taşır; içlerinde solunum gazlarını taşıyan hemoglobin adlı protein yapılı solunum pigmenti bulunur. Trombositler, kırmızı kemik iliğindeki özelleşmiş hücrelerden kopan sitoplazmik parçacıklardır ve damar zedelenmelerinde kanın pıhtılaşma mekanizmasında görev alır.

Özet

• Dolaşım sistemi (kalp, damarlar, kan) hücrelere oksijen/besin taşır, atıkları uzaklaştırır ve vücut sıcaklığı/hormon-antikor taşınması gibi ek işlevlere sahiptir; kan dolaşımı ve lenf dolaşımı olmak üzere iki dolaşım sistemi vardır.
• Kalp, dıştan içe perikart/miyokart/endokart tabakalarından oluşur; kan damarları atardamar (yüksek basınç, kalpten dokuya), toplardamar (düşük basınç, dokudan kalbe) ve kılcal damar (madde alışverişi) olarak sınıflandırılır.
• Kan; %55 plazma (su, protein, elektrolit, hormon içerir) ve kan hücreleri/hücre parçalarından (eritrosit-hemoglobinle gaz taşır, lökosit-savunma, trombosit-pıhtılaşma) oluşur.