Pankreas ve Böbrek Üstü Bezi

Pankreas

Pankreas, hem hormon hem enzim üreten karma bir bezdir. Kan şekerinin düzenlenmesi, metabolizma ve enerji dengesinin sağlanması gibi homeostatik süreçlerde görev alan insülin ve glukagon hormonlarını üretir.

İnsülin, hedef hücrelerin zarında bulunan glikoz geçişini sağlayan kanal proteinlerinin açılmasında etkilidir. Kandaki glikoz düzeyinin yükselmesi, pankreas hücrelerini insülin üretmesi için uyarır. İnsülin, hücrelere giren glikozun solunumda kullanılmasını ve glikojen/yağ gibi depo ürünlerine dönüştürülmesini hızlandırır; böylece kandaki glikoz konsantrasyonu düşürülmüş olur. İnsülin ayrıca hücrelerde protein sentezini de uyarır.

Glukagon, kandaki glikoz düzeyi normal seviyenin altına düştüğünde pankreastan kana salgılanır. Glukagon karaciğeri uyararak glikojenin glikoza parçalanmasını sağlar; oluşan glikoz kana geçer ve kan şekeri normal seviyeye ulaşır. Glukagon aynı zamanda yağ asidi ve gliserol salınımını uyararak enerji için yağ kullanımını sağlar.

Böbrek Üstü Bezi

Böbrek üstü bezi, her iki böbreğin üst kısmında yer alır; kabuk (korteks) ve öz bölgesi (medulla) olmak üzere iki bölümden oluşur. Kan şekerinin ayarlanması, mineral ve su dengesinin sağlanması, metabolizmanın ve bağışıklık sisteminin düzenlenmesi gibi homeostatik süreçlerde görev alır.

Kabuk bölümü, hipofizin ön lobundan salgılanan ACTH ile kontrol edilir ve steroit yapılı hormonlar üretir: aldosteron, kortizol ve eşey hormonları.

Aldosteron, kan basıncı ve kandaki mineral dengesini sağlayan önemli bir hormondur. Böbrekleri uyararak sodyum ve klorun emilimini artırır; sodyum-klor emilimine bağlı olarak suyun emilimi de arttığından kanın hacmi ve kan basıncı artar. Aldosteron aynı zamanda potasyumun atılmasını da sağlar.

Kortizol, vücuttaki stres hormonlarından biridir. Kandaki düzeyi hipofizden salgılanan ACTH ile düzenlenir: uzun süreli stres durumlarında hipotalamus hipofizi, hipofiz de ACTH ile böbrek üstü bezinin kabuk bölgesini uyarır ve kandaki kortizol seviyesi artar; artan kortizol negatif geri bildirim ile ACTH salgılanmasını yavaşlatır. Kortizol protein ve yağların yıkımını artırır, bu moleküllerin yapı taşlarının glikoza dönüşümünü sağlayarak kan şekerini yükseltir; protein yıkımı arttığından kandaki NH₃ ve üre yoğunluğu da artar. Kortizol kalp atım hızını artırır, tansiyonu yükseltir, bağışıklık tepkisini ve alerjik reaksiyonları baskılar; uzun vadede yağ dokusu miktarının artmasına yol açar, kemik doku/bilişsel işlevler/sindirim sistemi üzerinde de etkilidir.

Öz bölgesi, sinir sistemi tarafından kontrol edilir ve birbiriyle sinerjist çalışan adrenalin (epinefrin) ve noradrenalin (norepinefrin) hormonlarını üretir; bu hormonlar stres tepkisi ve homeostazinin sağlanması açısından kritik rol oynar.

Adrenalin, "savaş ya da kaç" tepkisini yönetir: kalp atım hızını ve kan basıncını artırır; tehlike/korku durumunda kanı sindirim sistemi organları yerine kaslara yönlendirir; karaciğerde glikojenin glikoza dönüşümünü hızlandırıp glukagon ve kortizolle birlikte kan şekerini yükseltir; kanın pıhtılaşma hızını artırır. Noradrenalin, adrenalinle benzer etkilere sahiptir; kan damarlarını daraltarak kan basıncını artırır.

Özet

• Pankreas, kan şekeri yükseldiğinde insülin (glikozun hücrelere girip depolanmasını sağlar, şekeri düşürür), düştüğünde glukagon (glikojeni glikoza çevirip şekeri yükseltir) salgılayarak kan glikoz dengesini korur.
• Böbrek üstü bezinin kabuk bölgesi ACTH kontrolünde aldosteron (sodyum/su tutarak kan basıncını artırır) ve kortizol (stres hormonu, kan şekerini/kalp atımını artırır, bağışıklığı baskılar) üretir.
• Böbrek üstü bezinin öz bölgesi, sinir sistemi kontrolünde adrenalin ve noradrenalin üreterek "savaş ya da kaç" tepkisini yönetir: kalp atımı/kan basıncı/kan şekerini artırır, kanı kaslara yönlendirir.