title: "Sakarya Meydan Savaşı'ndan Mudanya Ateşkes Antlaşması'na Mustafa Kemal" description: "Sakarya Meydan Savaşı, Büyük Taarruz ve Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın detaylı konu anlatımı."

Sakarya Meydan Savaşı'ndan Mudanya Ateşkes Antlaşması'na Mustafa Kemal

Konuya Giriş ve Neler Öğreneceğiz?

Bu bölümde, Millî Mücadele'nin en kritik dönemeçlerinden biri olan ve Türk milletinin kaderini değiştiren askerî ve siyasi olayları inceleyeceğiz. Türk ordusunun Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sonrasında Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesiyle başlayan süreç, Mustafa Kemal Paşa'nın başkomutanlığında şanlı bir zafere dönüşecek ve ardından Büyük Taarruz ile düşman Anadolu'dan tamamen temizlenecektir. İşleyeceğimiz temel konular şunlardır:

• Sakarya Meydan Savaşı: Savaşın öncesindeki hazırlıklar, Mustafa Kemal'in dâhiyane savaş taktiği ve zaferin getirdiği ulusal/uluslararası sonuçlar.
• Diplomatik Kazanımlar: Askerî başarıların masa başındaki meyveleri olan Kars ve Ankara Antlaşmaları.
• Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı: Düşmanı yurttan atmak için yapılan son büyük askerî harekât ve hazırlık aşamaları.
• Mudanya Ateşkes Antlaşması: Millî Mücadele'nin askerî safhasını bitirip diplomatik safhasını başlatan, Osmanlı Devleti'nin hukuken sona erdiğini belgeleyen kritik antlaşma.

1. Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos - 13 Eylül 1921)

Savaş Öncesi Durum ve Türk Ordusunun Hazırlıkları

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nde yaşanan kayıpların ardından Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle Türk ordusu, daha fazla zayiat vermemek ve zaman kazanmak amacıyla Sakarya Irmağı'nın doğusuna çekilmişti. Bu zorlu süreçte Yunan ordusunun Ankara'yı ele geçirip TBMM'yi dağıtma tehlikesi ortaya çıktı. Ancak Türk milleti pes etmedi.

• Tekalif-i Millîye Emirleri: Ordunun yiyecek, giyecek, silah ve cephane ihtiyacı, halkın büyük fedakârlıklarıyla uygulanan bu emirler sayesinde karşılandı. (Bkz: Kadınların ve çocukların cepheye mermi taşıdığı görseller, halkın elindeki avucundakini orduya vermesi).
• Birliklerin Kaydırılması: Doğu Cephesi'nden ve Merkez Ordusu'ndan seçkin askerî birlikler Batı Cephesi'ne sevk edilerek savunma gücü artırıldı.

Yunan Kralı Konstantin, 15 Ağustos'ta "Ankara'ya!" emrini vererek, İngilizlerin de desteğiyle Türk ordusuna son ve kesin darbeyi vurmak üzere harekete geçti.

"Hattı Müdafaa Yoktur, Sathı Müdafaa Vardır"

Savaş, 23 Ağustos 1921'de Yunan ordusunun geniş bir cepheden taarruza geçmesiyle başladı. Yunan kuvvetleri asker sayısı, silah ve cephane bakımından üstündü. Polatlı, Haymana ve Çal Dağı yörelerinde çok şiddetli çarpışmalar (bazı tarihçilerin deyimiyle Subaylar Savaşı) yaşandı. Yunanlar zaman zaman bazı mevkileri ele geçirse de Türk ordusu hemen geride yeni bir savunma hattı kuruyordu.

Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, sadece belirli bir çizginin (hattın) savunulmasının yetersiz olacağını, savunmanın tüm vatana (satha) yayılması gerektiğini gördü ve dünya savaş tarihine geçen şu ünlü emri verdi:

"Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla sulanmadıkça düşmana terk olunamaz."

Bu taktik değişikliği savaşın kaderini belirledi. Yunan ordusu, karşılaştığı bu esnek ve derinlemesine savunma karşısında yıprandı. 22 gün 22 gece süren savaş, 13 Eylül 1921'de Türk ordusunun kesin zaferiyle sonuçlandı. Yunan ordusu Sakarya'nın batısına, oradan da Eskişehir-Afyon hattına kadar geri çekilmek zorunda kaldı.

Sakarya Meydan Savaşı'nın Sonuçları

Sakarya Zaferi hem içte hem dışta büyük yankı uyandırmış, çok önemli sonuçlar doğurmuştur:

İç (Ulusal) Sonuçları: * Halkın orduya ve TBMM'ye olan güveni en üst seviyeye çıktı. Kütahya-Eskişehir yenilgilerinin olumsuz havası dağıldı. * TBMM tarafından Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'ya "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verildi. * 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan beri devam eden geri çekiliş süreci sona erdi; artık saldırı (taarruz) sırası Türk ordusuna geçmişti.

Dış (Uluslararası) Sonuçları: * İtalyanlar işgal ettikleri Anadolu topraklarından tamamen çekildi. * İngilizler ile esir değişim antlaşması imzalandı. * Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Sovyet Rusya aracılığıyla; Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile TBMM arasında imzalandı. Böylece doğu sınırımız kesin şeklini aldı. * Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalandı. Güney Cephesi kapandı ve (Hatay hariç) güney sınırımız çizildi. İlk kez bir İtilaf devleti (Fransa) TBMM'yi resmen tanıdı ve Misakımillî'yi kabul etti.

Öğretmenin Notu: Kars ve Ankara Antlaşmaları gösteriyor ki, askerî başarılar beraberinde siyasi ve diplomatik başarıları da getirir. Sahada güçlü olursanız, masada da istediğinizi alırsınız.

2. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı

Sakarya'da bozguna uğrayan Yunanlar, Eskişehir, Kütahya ve Afyon'un doğusuna çekilerek güçlü savunma hatları oluşturdular. Türk ordusu ise Sakarya Zaferi'nden hemen sonra taarruza geçmedi. Bu durumun nedeni, ordunun uzun savaşlar nedeniyle yıpranmış olması ve topyekûn bir saldırı (taarruz) için yeterli silah, cephane ve eğitimin bulunmamasıydı. Yaklaşık 1 yıl süren çok ciddi bir hazırlık dönemi başladı.

Büyük Taarruz Hazırlıkları

1. Orduya taarruz (saldırı) eğitimi verildi.
2. Mustafa Kemal'in başkomutanlık yetkisi "zafer kazanılıncaya kadar" (süresiz olarak) uzatıldı.
3. Tekalif-i Millîye Emirleri tekrar uygulanarak tüm yurdun imkânları seferber edildi.
4. İstanbul'dan Anadolu'ya gizlice silah ve mühimmat kaçırıldı.
5. Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey, siyasi destek bulmak ve barış yollarını denemek üzere Avrupa'ya gönderildi. (İtilaf Devletleri'nin Sevr'i yumuşatarak sunduğu barış teklifi, Misakımillî'ye aykırı olduğu için reddedilmiştir).

Karşılaştırma Tablosu: Türk ve Yunan Ordularının Durumu (Büyük Taarruz Öncesi)

Tablodan da anlaşılacağı üzere, sayısal olarak başa baş bir duruma gelinmiş olsa da Yunan ordusu teçhizat ve silah yönünden hâlâ avantajlıydı. Ancak Türk ordusunun vatan savunması inancı bu açığı kapatacaktı.

Taarruz Başlıyor (26 Ağustos - 9 Eylül 1922)

Mustafa Kemal Paşa, 26 Ağustos 1922 sabahı 05.30'da Afyon Kocatepe'den topçu ateşiyle büyük taarruzu başlattı. * 30 Ağustos 1922: Dumlupınar'da Yunan ordusunun büyük bir kısmı kuşatılarak imha edildi. Bizzat Mustafa Kemal Paşa'nın yönettiği bu savaşa Başkomutanlık Meydan Muharebesi adı verilir. Yunan Başkomutanı General Trikupis esir alındı. * "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emriyle Ege'ye doğru kaçan Yunan kuvvetleri takip edildi. * 1 Eylül'de Uşak, 2 Eylül'de Eskişehir, 6 Eylül'de Balıkesir, 8 Eylül'de Manisa alındı ve nihayet 9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdi. 18 Eylül'de Batı Anadolu tamamen düşmandan temizlendi.

3. Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

Batı Anadolu kurtarılmıştı ancak Boğazlar, İstanbul ve Doğu Trakya hâlâ işgal altındaydı. Türk ordusu Çanakkale'ye (İngilizlerin üzerine) doğru yönelince İngiltere panikledi. Hem kendi kamuoyundan hem de müttefikleri olan Fransa ve İtalya'dan destek bulamayan İngiltere, savaş yerine diplomatik yolları tercih etmek zorunda kaldı.

Görüşmeler 3 Ekim 1922'de Mudanya'da başladı. Türkiye'yi İsmet Paşa temsil etti. Yunan temsilci (Mazarakis) görüşmelere katılmaya cesaret edemedi, bir gemide bekledi ve onu İngiltere temsil etti.

Önemli Maddeleri ve Anlamı

1. Türk ve Yunan kuvvetleri arasındaki silahlı çatışmalar sona erecektir. Yorum: Millî Mücadele'nin silahlı (askerî) aşaması bitmiş, diplomatik (masa başı) süreci başlamıştır.
2. Yunanlar Doğu Trakya'yı (Meriç Nehri sınır olmak üzere) 15 gün içinde boşaltacaktır. Yorum: Doğu Trakya, tek bir kurşun atılmadan, savaşılmadan masa başında kazanılmıştır (büyük diplomatik başarı).
3. İstanbul ve Boğazlar, barış antlaşması imzalanıncaya kadar İtilaf Devletleri'nde kalacak, sonrasında TBMM Hükûmeti'ne devredilecektir. Yorum: Bu madde çok kritiktir! Başkent İstanbul'un, padişahın ve Osmanlı Hükûmeti'nin bulunduğu yerin TBMM'ye devredilmesi, Osmanlı Devleti'nin hukuken sona erdiğinin (yok sayıldığının) en net kanıtıdır. İtilaf Devletleri artık Osmanlı'yı değil, TBMM'yi tek yasal güç olarak tanımıştır.

Bu başarı üzerine İngiltere'de savaş kışkırtıcısı Lloyd George (Loyd Corc) hükûmeti istifa etmek zorunda kaldı. Mudanya Ateşkes Antlaşması, ileride imzalanacak Lozan Barış Antlaşması'nın da yolunu açan sağlam bir zemindir.

Sık Karıştırılan Kavramlar ve Öğrenci Soruları

Öğrenci Sorusu: "Osmanlı Devleti Mudanya ile mi bitti, yoksa Saltanatın kaldırılmasıyla mı?" Cevap: Osmanlı Devleti fiilen (eylemli olarak) Mondros Ateşkes Antlaşması ve İstanbul'un işgali ile sona ermişti. Mudanya Ateşkesi ile başkent İstanbul'un TBMM'ye bırakılması, Osmanlı'nın hukuken (yasal olarak, kâğıt üzerinde) sona erdiğini gösterir. Resmen sona ermesi ise 1 Kasım 1922'de Saltanatın kaldırılmasıyla olacaktır.

Öğrenci Sorusu: "Sakarya Savaşı'ndan sonra neden 1 yıl bekledik? Hemen saldırsaydık olmaz mıydı?" Cevap: Sakarya'dan sonra saldırmadık çünkü Sakarya bir "savunma" savaşıydı. Düşmanı durdurduk ama onu tamamen Anadolu'dan atacak askerî gücümüz, topumuz ve mermimiz henüz yoktu. Mustafa Kemal, eksik hazırlıkla yapılacak bir taarruzun felaket getireceğini bildiği için eleştirilere rağmen ordunun tam kapasiteye ulaşmasını beklemiştir. Bu, onun sabırlı ve planlı kişiliğini gösterir.

Yanlış Bilgi Düzeltmesi: Tekalif-i Millîye Emirleri Büyük Taarruz için değil, Sakarya Meydan Savaşı öncesinde çıkarılmıştır. Ancak toplanan yardımların tamamı Sakarya Savaşı'na yetişmemiş, büyük bir kısmı Büyük Taarruz hazırlıklarında kullanılmıştır.