Başkomutanlık Kanunu ve Tekalif-i Millîye Emirleri

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin Yıkıcı Etkisi ve Meclisteki Bunalım

Millî Mücadele tarihimizin en kritik evrelerinden biri olan 1921 yılının yaz ayları, bağımsızlık savaşımızın adeta kırılma noktasıdır. Türk ordusu, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nde aldığı yenilgi neticesinde stratejik bir karar ile Sakarya Irmağı'nın doğusuna çekilmek zorunda kalmıştı. Bu çekilme, her ne kadar ordumuzun daha fazla zayiat vermesini önlemek amacını taşıyan yerinde bir askerî manevra olsa da, beraberinde ciddi siyasi, psikolojik ve sosyal sarsıntıları da getirmiştir. İç ve dış politikada ortaya çıkan olumsuzluklar artmış, İtalya askerlerini çekme kararını askıya almış, Fransa ise anlaşma görüşmelerini ertelemiştir.

Yunan kuvvetlerinin Ankara yakınlarına kadar ilerlemesi, Polatlı yöresinden top seslerinin duyulması, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) daha önce eşi benzeri görülmemiş sert tartışmaların yaşanmasına zemin hazırlamıştır. Hatta meclisin düşman eline geçme tehlikesine karşı daha güvenli bir yer olduğu düşünülen Kayseri'ye taşınması bile meclis kürsülerinde gündeme gelmiştir. Bu durum, meclisteki bazı milletvekillerinin inancını derinden sarsarken, muhalif kanat panik ve karamsarlık içerisinde "Ordu nereye gidiyor? Millet nereye götürülüyor? Bu acı verici ve korkunç tablonun sorumlusu nerededir?" diyerek doğrudan doğruya Mustafa Kemal Paşa'yı hedef almaya başlamıştır. İşte bu buhranlı ortam, bir ulusun kaderinin yeniden yazılacağı, tarihi dönüm noktası olacak kararların alınmasını zorunlu kılmıştır.

Mustafa Kemal Paşa'nın Sorumluluğu Üstlenmesi: Başkomutanlık Kanunu

Mecliste esen fırtınalı havanın ve ümitsizliğin farkında olan Mustafa Kemal Paşa, kendisine yöneltilen ağır eleştirilerden kaçmak yerine, tarihte eşine az rastlanır bir liderlik ve vatanseverlik örneği sergilemiştir. Mustafa Kemal Paşa'nın liderliğine inanan, onun üstün askerî ve stratejik yeteneklerine güvenen milletvekilleri, Paşa'nın doğrudan doğruya ordunun başına geçmesini talep etmeye başlamışlardır. İlginçtir ki muhalif milletvekilleri de, olası bir mağlubiyetin tüm sorumluluğunu tamamen ona yüklemek ve başarısızlık durumunda onu siyaset sahnesinden silmek amacıyla bu fikre sıcak bakmışlardır.

Tarihler 4 Ağustos 1921'i gösterdiğinde Mustafa Kemal, TBMM'de yapılan gizli oturumda söz alarak Başkomutanlık görevi için bir önerge sunmuştur. Kendisine yöneltilen tüm şüphe ve korkulara "Ulusumuzu esir etmek isteyen düşmanları ne olursa olsun yeneceğimize olan iman ve güvenim bir dakika olsun sarsılmamıştır." sözleriyle karşılık vermiştir. 5 Ağustos 1921 tarihinde ise TBMM tarafından kendisine "Başkomutanlık" yetkisi veren o tarihî yasa, Başkomutanlık Kanunu kabul edilmiştir.

Bu kanunla birlikte Mustafa Kemal Paşa, meclisin sahip olduğu "yasama" (yasa yapma) ve "yürütme" (yasayı uygulama) gibi olağanüstü yetkileri doğrudan üç ay süreyle kullanma hakkını elde etmiştir. Güçler birliği ilkesinin bu denli keskin işletilmesi, acil ve hayati kararların derhal alınıp uygulanması içindir. Ancak burada çok önemli bir detay yatar: Paşa'nın bu olağanüstü yetkileri süresiz değil, özellikle 3 ayla sınırlı tutmak istemesi onun millî egemenliğe, demokrasiye ve milletin meclisinin üstünlüğüne duyduğu derin saygının en somut kanıtıdır.

Tekalif-i Millîye Emirleri: Bir Milletin Şahlanışı (Topyekûn Seferberlik)

Başkomutan sıfatıyla ordunun başına geçen Mustafa Kemal Paşa, vakit kaybetmeksizin Ankara'dan ayrılarak Polatlı'daki ordu karargâhına gitmiştir. Karşılarında tepeden tırnağa İngiliz desteğiyle donatılmış, cephanesi, topu ve askeri bol bir Yunan ordusu bulunmaktaydı. Türk ordusunun böyle bir güçle baş edebilmesi, Sakarya boylarında kurulacak olan savunma hattını başarıyla müdafaa edebilmesi için asker, silah, cephane, giyecek, yiyecek, ilaç ve taşıt desteğine acilen ihtiyacı vardı. Üstelik ordudaki askerlerin büyük bir kısmının ne doğru düzgün bir çarığı, ne de yeterli üniforması bulunuyordu.

Bu hayati ihtiyacı Osmanlı'dan miras kalan çökmüş bir maliyeyle karşılamak imkânsızdı. Çözüm, yine milletin kendi bağrından çıkmalıydı. Mustafa Kemal Paşa, Başkomutanlık Kanunu'nun kendisine verdiği yasama yetkisine dayanarak, hiç meclis onayını beklemeden hızla hareket edip 7-8 Ağustos 1921 tarihlerinde Tekalif-i Millîye Emirleri'ni (Millî Yükümlülükler veya Ulusal Vergiler) yayımlamıştır.

Tekalif-i Millîye Emirleri Kapsamında Neler İstendi?

Tekalif-i Millîye, topyekûn savaş (bir milletin tüm kaynaklarıyla, kadınıyla erkeğiyle savaşa katılması) anlayışının Türk tarihindeki en büyük, en çarpıcı örneğidir. Bu emirler doğrultusunda şu hayati kararlar alınmıştır:

1. Giyim Kuşam Desteği: Yurttaki her aile, birer kat çamaşır, birer çift çorap ve çarık hazırlayarak kurulan Tekalif-i Millîye Komisyonlarına teslim edecekti.
2. Kumaş, Deri ve Üretim Malzemeleri: Tüccarların ve halkın elinde bulunan pamuklu bez, kaput bezi, yün, tiftik, kösele, nal, tel çivi, iplik gibi malların yüzde kırkına bedeli savaştan sonra ödenmek şartıyla el konulacaktı.
3. Temel Gıda ve Tüketim Maddeleri: Buğday, un, saman, arpa, fasulye, nohut, şeker, sabun ve yağ gibi ordu için hayati öneme sahip gıda maddelerinin de yüzde kırkına yine bedeli sonradan ödenmek üzere el konulacaktı.
4. Lojistik ve Taşıma: Binek veya yük taşıtı (kağnı, at arabası, deve, katır vs.) olan her vatandaş, ayda bir kez olmak üzere 100 kilometrelik mesafeye ordunun teçhizatını ücretsiz olarak taşıyacaktı.
5. Silah ve Cephane: Halkın elinde saklı kalmış olan her türlü, savaşa elverişli silah ve cephane en geç üç gün içinde kurulan komisyonlara teslim edilecekti.

İstiklal Mahkemeleri ve Millî Dayanışmanın Eşsiz Gücü

Tekalif-i Millîye Emirleri'nin yurt genelinde hızla ve eksiksiz olarak uygulanabilmesi, savaşın kaderi açısından büyük önem taşıyordu. Bu emirlerin yerine getirilmesinde yaşanabilecek her türlü aksaklığı, usulsüzlüğü veya emirlere direnenleri yargılayıp cezalandırmak amacıyla bazı bölgelere İstiklal Mahkemeleri gönderilmiştir.

Fakat tarihin altın harflerle yazdığı en gurur verici gerçek şudur ki: Bu emirlerin uygulanması sırasında Türk milleti mahkeme korkusuyla, baskıyla veya ceza endişesiyle değil; eşine dünya tarihinde az rastlanır bir vatanseverlik, bağımsızlık aşkı ve millî dayanışma duygusuyla hareket etmiştir. Elinde neyi var neyi yoksa ordusuyla paylaşan halkımız, kadını, yaşlısı, çocuğu demeden cepheye mühimmat taşımış, neticede İstiklal Mahkemelerine de bu konuda pek bir iş düşmemiştir. Aydınlı kadınların sırtında cephane taşıması, mermi imalatathanelerinde çalışan kahraman kadınlarımızın fedakârlıkları, vatan sevgisinin ne demek olduğunu tüm dünyaya kanıtlamıştır.

Sonuç Olarak; Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'ndeki askeri gerileme Türk milleti için bir yok oluş değil, aksine Tekalif-i Millîye Emirleri ve Başkomutanlık Kanunu sayesinde muazzam bir dirilişin basamağı olmuştur. Maddi ve manevi tüm kaynaklarını seferber eden Türk milleti, ordusunu adeta kendi elleriyle yeniden donatmış ve ayağa kaldırmıştır. Eksiklikleri büyük ölçüde giderilen Türk ordusu, Sakarya boylarında yaşanacak olan 22 gün 22 gece sürecek o amansız ölüm kalım savaşına (Sakarya Meydan Muharebesi) böylece hazır hale getirilmiştir. Bu olay, "Ya İstiklal, Ya Ölüm" parolasıyla yola çıkan bir ulusun, vatanı için hiçbir fedakârlıktan kaçınmayacağının en büyük belgesidir.