Lozan Barış Antlaşması: Bağımsızlığın Uluslararası Belgesi

Tarihsel Arka Plan ve Konferans Öncesi Gelişmeler

Millî Mücadele’nin askeri safhası, Başkomutan Meydan Muharebesi’nin ardından Yunan ordusunun denize dökülmesi ve Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın (11 Ekim 1922) imzalanmasıyla zaferle sonuçlanmıştı. Artık sıra, cephede kazanılan bu büyük askerî zaferi diplomasi masasında taçlandırmaya ve Türk milletinin bağımsızlığını tüm dünyaya kabul ettirmeye gelmişti.

İtilaf Devletleri, barış görüşmeleri için İsviçre’nin Lozan şehrinde bir konferans toplanmasına karar verdiler. Ancak, Mondros ve Sevr zihniyetinden tam olarak kurtulamamış olan bu devletler, barış görüşmelerine Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Hükûmeti'nin yanı sıra Osmanlı (İstanbul) Hükûmeti'ni de davet ettiler. İtilaf Devletleri'nin bu hamledeki temel amacı, iki Türk heyeti arasında ikilik çıkarmak, Türk tarafını bölerek birbirine düşürmek ve bu karmaşadan faydalanarak Sevr Antlaşması’nın maddelerini yumuşatılmış bir hâlde Türk tarafına kabul ettirmekti.

Büyük Millet Meclisi, İtilaf Devletleri'nin bu sinsi oyununu bozmak ve Türk milletinin meşru tek temsilcisi olduğunu tüm dünyaya ilan etmek amacıyla tarihi bir adım attı. 1 Kasım 1922 tarihinde kabul edilen bir kanunla Saltanat makamı ile Halifelik makamı birbirinden ayrıldı ve Saltanat resmen kaldırıldı. Böylece İstanbul Hükûmeti tarihe karışmış oldu ve Lozan Konferansı’na Türk milletinin tek temsilcisi olarak TBMM Hükûmeti katılma hakkını kazandı. Bu gelişme, ulusal egemenlik yolunda atılmış dev bir adımdı ve İtilaf Devletleri'nin planlarını altüst etti.

Türk Heyetinin Seçimi ve Kırmızı Çizgiler

Lozan’da Türkiye’yi kimin temsil edeceği önemli bir konuydu. Mudanya Ateşkes görüşmelerindeki dirayetli duruşu ve diplomatik başarısıyla büyük takdir toplayan Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa’nın (İnönü) heyet başkanı olması kararlaştırıldı. Meclis, dönemin Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey’in istifasını uygun görerek İsmet Paşa’yı Dışişleri Bakanlığı görevine getirdi. Böylece İsmet Paşa, "Başdelege" sıfatıyla Lozan'a gidecek olan heyetin başına geçti.

TBMM Hükûmeti, İsmet Paşa ve beraberindeki heyete on iki maddelik bir talimatname hazırladı. Bu talimatnamede Türkiye’nin bağımsızlığından ve egemenlik haklarından taviz verilemeyeceği vurgulanıyordu. Özellikle Mustafa Kemal Paşa, heyete iki konuda kesinlikle taviz verilmemesini, gerekirse masadan kalkılmasını emretmişti: 1. Ermeni Yurdu Meselesi: Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermenistan devletinin kurulması fikri kesinlikle reddedilecekti. 2. Kapitülasyonlar: Yüzyıllardır Osmanlı ekonomisini felç eden, adli ve siyasi bağımsızlığı zedeleyen kapitülasyonlar koşulsuz şartsız kaldırılacaktı.

Eğer İtilaf Devletleri bu iki temel meselede diretecek olurlarsa, heyetin görüşmeleri kesip Ankara'ya dönme yetkisi vardı. Bu durum, TBMM'nin Misakımillî hedeflerinden ne pahasına olursa olsun geri adım atmayacağının en net göstergesiydi.

Lozan Barış Konferansı'nın Başlaması ve İlk Dönem Görüşmeleri

20 Kasım 1922’de başlayan Lozan Barış Konferansı'na İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya gibi Birinci Dünya Savaşı'nın galip veya ilgili devletleri katıldı. Sovyetler Birliği (SSCB) ve Bulgaristan ise sadece Karadeniz'e kıyıları olmasından dolayı Boğazlar rejiminin görüşüleceği oturumlara dâhil edildiler. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ise konferansa taraf olarak değil, "gözlemci" statüsüyle katıldı.

Konferans, Birinci Dünya Savaşı'nın galipleriyle bir mağlup devlet arasında değil, Millî Mücadele'den zaferle çıkmış eşit ve egemen bir devlet ile diğer devletler arasında geçmekteydi. Ancak İtilaf Devletleri (başta İngiltere Başdelegesi Lord Curzon olmak üzere) Türkiye'ye adeta Birinci Dünya Savaşı'nın mağlubu muamelesi yapmaya kalkıştılar. Osmanlı'dan elde ettikleri ayrıcalıkları sürdürmek, Orta Doğu'daki sömürgeci çıkarlarını (Musul meselesi gibi) korumak istiyorlardı.

İsmet Paşa açılış oturumunda tarihi bir konuşma yaparak, "Çok ıstırap çektik, çok kan akıttık, bütün medeni milletler gibi hürriyet ve bağımsızlık istiyoruz." diyerek Türk milletinin eşitlik ve bağımsızlık talebini tüm dünyaya duyurdu.

Görüşmeler ilerledikçe; Musul sorunu, Boğazların statüsü, kapitülasyonların kaldırılması, Osmanlı borçları ve savaş tazminatı gibi konularda şiddetli tartışmalar yaşandı. İtilaf Devletleri'nin Misakımillî'yi tanımayan, dayatmacı ve uzlaşmaz tutumları sonucunda 4 Şubat 1923’te konferans dağıldı ve İsmet Paşa önderliğindeki Türk heyeti yurda döndü.

Görüşmelerin Kesintiye Uğraması ve Kararlılık Süreci

Konferansın dağılması üzerine yeniden savaş rüzgârları esmeye başladı. Türk ordusu, İstanbul, Boğazlar ve Musul üzerine yürümek için savaş hazırlıklarına girişti. Ancak, İtilaf Devletleri de yeni bir savaşı göze alacak siyasi ve ekonomik güce sahip değillerdi.

Bu kesinti döneminde (Şubat-Nisan 1923 arası) Türkiye'de iki önemli gelişme yaşandı: 1. İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat 1923): Askeri ve siyasi bağımsızlığın, ekonomik bağımsızlıkla desteklenmesi gerektiği ilan edildi. Batılı devletlere, kapitülasyonların geri getirilmesinin asla kabul edilmeyeceği, Türkiye'nin kendi ekonomik kaderini çizeceği mesajı verildi. 2. TBMM Seçimlerinin Yenilenmesi (1 Nisan 1923): Birinci Meclis, yıpranmış ve yorulmuştu; ayrıca meclis içinde Lozan görüşmeleriyle ilgili çok sert muhalefet vardı. Barışın sağlanması ve inkılapların yapılabilmesi için meclis seçimleri yenilendi.

Diplomatik çabalar sonuç verdi ve 23 Nisan 1923'te görüşmeler yeniden başladı. Üç ay süren yoğun, çetin ve tartışmalı diplomasi trafiğinin ardından nihayet uzlaşmaya varıldı.

Lozan Barış Antlaşması'nın İmzalanması ve Önemli Maddeleri

24 Temmuz 1923 tarihinde İsviçre'nin Lozan kentindeki Rumine Sarayı'nda Lozan Barış Antlaşması imzalandı. Antlaşma, yeni kurulan II. TBMM tarafından 23 Ağustos 1923’te onaylanarak yürürlüğe girdi.

1. Sınırlarımız

• Yunanistan Sınırı: Meriç Nehri sınır kabul edildi. Doğu Trakya Türkiye'de kalırken, Batı Trakya Yunanistan'a bırakıldı. Karaağaç bölgesi ise Yunanistan'ın Anadolu'da yaptığı tahribata karşılık bir savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verildi.
• Suriye Sınırı: Fransa ile 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması esas alındı. (Böylece Hatay sınırlarımız dışında kaldı).
• Irak Sınırı ve Musul Meselesi: Petrol zengini Musul'un durumu Türkiye ile İngiltere arasında en büyük sorunlardan biri oldu. Konferansta çözülemeyen tek konu buydu. Karar, Türkiye ile İngiltere'nin antlaşmadan sonraki 9 ay içinde yapacağı ikili görüşmelere bırakıldı. (Bu durum Misakımillî'den bir tavizdi).

2. Adalar

• Ege Denizi'ndeki Bozcaada (Tenedos) ve Gökçeada (İmroz) Türkiye'ye bırakıldı.
• Anadolu kıyılarına yakın olan diğer Ege adaları (Midilli, Sakız vb.) Yunanistan'a bırakıldı; ancak Yunanistan'ın bu adalarda askerî üs kurması ve silahlandırması yasaklandı.
• Uşi Antlaşması ile İtalya'ya geçici olarak bırakılan On İki Ada, tamamen İtalya'ya bırakıldı.

3. Boğazlar Sorunu

İstanbul ve Çanakkale boğazlarının yönetimi, başkanı Türk olan uluslararası bir "Boğazlar Komisyonu"na bırakıldı. Boğazların her iki yakası askerden arındırılacak ve barış zamanında ticaret gemilerinin geçişi serbest olacaktı. Savaş gemilerine ise tonaj kısıtlaması getirildi. Önemli Not: Boğazlar üzerinde uluslararası bir komisyonun varlığı ve asker bulundurma yasağı, Türkiye'nin egemenlik haklarını kısıtlayan bir maddedir. Bu durum daha sonra 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile lehimize düzeltilmiştir.

4. Kapitülasyonlar

Osmanlı Devleti'ni yarı sömürge hâline getiren mali, adli ve idari tüm kapitülasyonlar kesin olarak kaldırıldı. Bu durum, ekonomik bağımsızlığımızın önündeki en büyük engelin kalkması anlamına geliyordu. (Mustafa Kemal'in kesinlikle taviz verilmemesini istediği bu konu başarıyla sonuçlandı).

5. Dış Borçlar (Osmanlı Borçları)

Osmanlı'nın iflasını belgeleyen ve vergilerimize el koyan Düyûn-ı Umûmiye İdaresi kaldırıldı. Osmanlı'dan kalan borçlar, Osmanlı Devleti'nin yıkılmasıyla ortaya çıkan diğer yeni devletler (Suriye, Irak, Yunanistan vb.) ve Türkiye arasında yüzölçümleri oranında paylaştırıldı. Türkiye kendi payına düşen borcu Türk lirası ve Fransız frangı cinsinden, taksitler hâlinde ödemeyi kabul etti. Altın ile ödeme dayatması reddedildi.

6. Azınlıklar

Türkiye sınırları içinde yaşayan bütün gayrimüslim azınlıklar, ayrıcalıkları kaldırılarak Türk vatandaşı kabul edildi. Böylece Batılı devletlerin azınlık haklarını bahane ederek Türkiye'nin iç işlerine karışmasının önüne geçildi. Adli ve hukuki eşitlik sağlandı.

7. Nüfus Mübadelesi (Değişimi)

Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türklerin karşılıklı olarak yer değiştirmesi (mübadele edilmesi) kararlaştırıldı. İstisnalar: İstanbul, Gökçeada ve Bozcaada'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki (Gümülcine, İskeçe) Türkler bu değişimin dışında tutulacaktır.

8. Fener Rum Patrikhanesi

Türkiye, Osmanlı'dan beri İstanbul'da bulunan Patrikhaneyi yurt dışına çıkarmak istediyse de başaramadı. Ancak, Patrikhanenin "ekümenik" (evrensel) yani dünya Ortodokslarının siyasi lideri olma vasfı iptal edildi. Patrikhanenin sadece dinî yetkileri kaldı ve siyasi işlerle uğraşması yasaklandı. Patrik, İstanbul'daki Rumlar arasından seçilecek ve Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına bağlı olacaktı.

9. Savaş Tazminatı

Yunanistan, Batı Anadolu'da yaptığı yakıp yıkmalara ve katliamlara karşılık Türkiye'ye savaş tazminatı ödemeyi kabul etti. Ancak Yunanistan'ın ekonomisi çok bozuk olduğu için nakit para yerine, Meriç Nehri'nin ötesindeki Karaağaç kasabasını (Edirne'ye bağlı) tazminat olarak Türkiye'ye bıraktı. Bu durum, Yunanistan'ın savaş suçlusu olduğunu resmen kabul ettiği anlamına gelir.

Lozan'ın Tarihi Önemi ve Sonuçları

• Lozan Barış Antlaşması, Türk milletinin bağımsızlığının ve yeni Türk Devleti'nin (Türkiye'nin) varlığının uluslararası alanda resmen tanındığı belgedir.
• Birinci Dünya Savaşı sonrasında imzalanan barış antlaşmaları (Versay, Sen Jermen, Nöyyi, Trianon) içinde günümüzde hâlâ geçerliliğini koruyan tek antlaşmadır. Diğer antlaşmalar İkinci Dünya Savaşı'na yol açarken, Lozan bölgede uzun süreli bir barış sağlamıştır.
• Türk milletine dayatılan ölüm fermanı niteliğindeki Sevr Antlaşması tarihin çöplüğüne atılmış, geçersiz kılınmıştır.
• Ermeni yurdu hayalleri suya düşmüş, kapitülasyonlar kaldırılarak ekonomik bağımsızlık sağlanmıştır.
• Atatürk'ün Nutuk'ta belirttiği gibi: "Bu antlaşma, Türk milletine karşı yüzyıllardan beri hazırlanmış ve Sevr Antlaşması ile tamamlandığı sanılmış büyük bir suikastın yıkılışını bildirir bir belgedir."

Lozan Barış Antlaşması, askeri zaferlerin diplomasi masasında onurlandırılmasıdır. Yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin tapu senedi olarak Türk tarihine altın harflerle geçmiştir.