Siyasal Alanda Yapılan İnkılaplar

Millî Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından, bağımsız bir devlet kurma süreci başarıyla tamamlanmıştı. Ancak bu yeni devletin çağdaş, demokratik ve modern bir yapıya kavuşması için köklü siyasal değişiklikler yapılması gerekiyordu. Bu nedenle Osmanlı'dan kalan eski yönetim biçimi tasfiye edilmiş ve yerine millet egemenliğine dayanan yeni bir siyasi düzen inşa edilmiştir.

Siyasal alanda yapılan inkılaplar, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesini tam anlamıyla hayata geçirmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu başlık altında sırasıyla Saltanatın Kaldırılması, Ankara'nın Başkent Oluşu, Cumhuriyetin İlanı, Halifeliğin Kaldırılması ve 1924 Anayasası'nın kabulü gibi tarihi dönüm noktalarını inceleyeceğiz.

1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasından sonra İtilaf Devletleri, kesin barış antlaşmasını görüşmek üzere İsviçre'nin Lozan şehrinde bir konferans düzenleme kararı aldı. Ancak İtilaf Devletleri, hem TBMM Hükûmeti'ni hem de Osmanlı Hükûmeti'ni (İstanbul Hükûmeti) konferansa birlikte davet etti. Amaçları, iki Türk hükûmeti arasında fikir ayrılığı çıkararak kendi çıkarlarına uygun bir barış antlaşması imzalamaktı.

TBMM Hükûmeti, Türk milletinin tek ve gerçek temsilcisinin kendisi olduğunu vurgulayarak bu duruma şiddetle karşı çıktı. Millet egemenliğine dayalı yeni bir devlet kurulmuşken, hala babadan oğula geçen bir monarşinin varlığını sürdürmesi kabul edilemezdi. Bu gelişme üzerine TBMM, 1 Kasım 1922'de kabul ettiği bir kanunla hilafet (halifelik) ile saltanatı birbirinden ayırdı ve saltanatı kaldırdı.

Saltanatın kaldırılmasının sonuçları şunlardır: - Osmanlı Devleti resmen ve hukuken sona ermiştir. - Millet egemenliğinin önündeki en büyük engel ortadan kaldırılmıştır. - İtilaf Devletlerinin Lozan'da ikilik çıkarma planları suya düşmüştür. - Türk milletinin tek temsilcisinin TBMM olduğu kanıtlanmıştır. - Laiklik yolunda atılan ilk önemli adım olmuştur (çünkü saltanat ve hilafet birbirinden ayrılarak siyasi güç dinî güçten soyutlanmıştır). - Son padişah VI. Mehmet Vahdettin, ülkeyi terk etmiş; TBMM, Osmanlı hanedanından Abdülmecit Efendi'yi, siyasi yetkisi olmayan sadece dinî bir lider sıfatıyla "Halife" seçmiştir.

2. Ankara'nın Başkent Oluşu (13 Ekim 1923)

Millî Mücadele boyunca Ankara, hem coğrafi konumu hem de stratejik önemi nedeniyle adeta gayriresmî bir başkent işlevi görmüştü. Temsil Heyeti'nin Ankara'ya gelişi (27 Aralık 1919) ve TBMM'nin burada açılmasıyla Ankara, İstiklal Harbi'nin idare merkezi olmuştu.

Lozan Barış Antlaşması'nın onaylanmasının ardından, yeni devletin hükûmet merkezinin neresi olacağı sorusu gündeme geldi. İstanbul, Osmanlı Devleti'nin başkentiydi ve yüzlerce yıllık bir idare merkeziydi. Ancak Ankara; - Anadolu'nun merkezinde, güvenli bir konumda bulunması, - Millî Mücadele'nin ruhunu ve yeni devleti temsil etmesi, - İletişim ve ulaşım ağlarının merkezinde yer alması nedenleriyle ön plana çıkıyordu.

13 Ekim 1923'te İsmet Paşa (İnönü) ve arkadaşlarının TBMM'ye verdiği kanun teklifinin kabul edilmesiyle Ankara, resmen Türkiye'nin başkenti ilan edildi. Böylece Osmanlı'nın izlerini taşıyan İstanbul yerine, yeni Türkiye'nin kalbi olan Ankara idare merkezi oldu.

3. Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)

Ankara'nın başkent olmasından kısa bir süre sonra, yeni devletin "rejiminin (yönetim şeklinin) adının ne olduğu" sorunu belirginleşmeye başladı. Ayrıca, o dönemde hükûmet kurma sistemi olan "Meclis Hükûmeti Sistemi" nedeniyle sık sık hükûmet krizleri yaşanıyordu. Ekim 1923'te Fethi (Okyar) Bey hükûmetinin istifa etmesi ve yeni bir hükûmetin kurulamaması "Ekim Bunalımı" adı verilen siyasi bir krize yol açtı.

Mustafa Kemal, bu krizi çözmek ve devletin rejimini netleştirmek için 28 Ekim 1923 akşamı arkadaşlarına "Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz." diyerek tarihi kararını açıkladı. 29 Ekim 1923'te TBMM'de yapılan anayasa değişikliği ile devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu ilan edildi.

Cumhuriyetin ilanının sonuçları: - Devletin rejim (yönetim şekli) tartışmaları sona erdi. - Yeni Türk devletinin başkanı belirlendi; Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. - İsmet İnönü ilk Başbakan, Fethi Okyar ise ilk TBMM Başkanı oldu. - "Meclis Hükûmeti Sistemi"nden "Kabine Sistemi"ne geçildi. Bu sayede hükûmet kurmak kolaylaştı ve yürütme işleri hızlandı. - Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesi kurumlaşmış oldu.

4. Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

Saltanatın kaldırılmasıyla padişahlık bitmiş ancak halifelik devam ediyordu. TBMM, Abdülmecit Efendi'yi halife seçmiş ve ondan sadece dinî konularda yetki kullanmasını, siyasi işlere karışmamasını istemişti. Ancak zamanla Halife Abdülmecit Efendi, bir devlet başkanı gibi davranmaya, yabancı elçileri kabul etmeye, cuma selamlıklarına çıkmaya ve bazı muhaliflerin etrafında toplandığı bir sembol haline gelmeye başladı.

Bu durum, Cumhuriyet rejimi ve inkılaplar için büyük bir tehlike oluşturuyordu. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu bir düzende, kaynağını dinden ve soydan alan ayrı bir otoritenin varlığı kabul edilemezdi. Ayrıca Türkiye'yi modern ve laik bir devlete dönüştürme hedefinin önündeki en büyük engellerden biri halifelik kurumu idi.

TBMM, 3 Mart 1924'te kabul ettiği bir yasayla Halifeliği kaldırdı ve Osmanlı hanedan mensuplarının yurt dışına çıkarılmasına karar verdi.

Halifeliğin kaldırılmasının önemi: - Laik devlet düzenine geçişteki en büyük adım atılmıştır. - Cumhuriyet yönetimi güçlenmiş ve demokratikleşme yolunda önemli bir engel aşılmıştır. - Yapılacak diğer inkılapların (Tevhid-i Tedrisat, Medeni Kanun vb.) önü açılmıştır. - Ümmetçi devlet anlayışından, millî devlet (ulus devlet) anlayışına geçiş hızlanmıştır.

Aynı gün (3 Mart 1924) kabul edilen diğer kanunlarla Şeriye ve Evkaf Vekaleti (Din ve Vakıf İşleri Bakanlığı) kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuş; Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekaleti kaldırılarak Genelkurmay Başkanlığı kurulmuş (ordunun siyasetten ayrılması sağlanmış) ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiştir.

5. 1924 Anayasası'nın Kabulü (20 Nisan 1924)

Türkiye'nin ilk anayasası olan 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye), savaş döneminin acil ihtiyaçlarını karşılamak üzere hazırlanmış, oldukça kısa ve çerçeve bir anayasaydı. Cumhuriyetin ilan edilmesi, halifeliğin kaldırılması ve devletin kurumlarının yavaş yavaş şekillenmesiyle birlikte daha kapsamlı, detaylı ve yeni rejimin ihtiyaçlarına cevap verebilecek yeni bir anayasaya ihtiyaç duyuldu.

Bu amaçla hazırlanan 1924 Anayasası, 20 Nisan 1924 tarihinde TBMM'de kabul yürürlüğe girmiştir. Bu anayasa ile devletin temel organları, vatandaşların temel hak ve hürriyetleri düzenlenmiştir.

1924 Anayasası'nın bazı önemli özellikleri: - "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesi anayasanın temelini oluşturmuştur. - Türkiye Devleti'nin bir cumhuriyet olduğu kesin bir dille ifade edilmiştir. - Yasama ve yürütme yetkileri milletin tek temsilcisi olan TBMM'de toplanmış (Güçler Birliği), ancak Meclis yürütme yetkisini hükûmet aracılığıyla kullanmaya başlamıştır. Yargı yetkisi ise bağımsız mahkemelere verilmiştir. - Başlangıçta "Devletin dini İslam'dır" maddesi anayasada yer alsa da, laikleşme süreci kapsamında bu madde 1928'de anayasadan çıkarılmıştır. 1937 yılında ise Atatürk İlkeleri (Laiklik dahil) anayasaya eklenmiştir.

Siyasal alanda yapılan bu köklü inkılaplar, Türkiye'nin modernleşme serüveninin omurgasını oluşturmuş ve demokratik bir toplumun temellerini sağlam bir şekilde atmıştır.