Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar

Toplumsal yaşamı düzenleyen ve devletin düzenini sağlayan kurallar bütününe hukuk denir. Çağdaş bir devlet olmanın en önemli şartlarından biri, herkes için eşit, akla ve bilime dayanan, modern bir hukuk sistemine sahip olmaktır. Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin, Osmanlı Devleti'nden devraldığı hukuk sistemi, dönemin ihtiyaçlarına cevap vermekten uzak ve karmaşık bir yapıdaydı. Bu nedenle çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşma hedefi doğrultusunda hukuk alanında köklü değişiklikler yapılması gerekiyordu.

Osmanlı Devleti'nde Hukuk Sistemi ve Neden Değişmesi Gerekiyordu?

Osmanlı Devleti'nde tek ve birleştirilmiş bir hukuk sistemi yoktu, hukukta çokbaşlılık (ikilik) hakimdi. Hukuk sistemi temel olarak ikiye ayrılıyordu: 1. Şer'i Hukuk: Kaynağını İslam dininin kurallarından (Kur'an ve Sünnet) alan hukuktu. Evlenme, boşanma, miras gibi medeni hukuk konuları genellikle şer'i mahkemelerde çözülürdü. 2. Örfi Hukuk: Kaynağını Türk gelenek ve göreneklerinden ve padişahların fermanlarından alan hukuk kurallarıydı.

Bunun yanı sıra Osmanlı'da yaşayan gayrimüslimler (Hristiyanlar, Yahudiler vb.) kendi dini kurumlarının belirlediği hukuk kurallarına tabiydi. Ayrıca, kapitülasyonlar nedeniyle ülkede bulunan yabancılar (Avrupalılar), kendi devletlerinin mahkemelerinde (Konsolosluk mahkemeleri) yargılanıyordu.

Bu durum ülkede tam bir hukuk karmaşasına neden olmaktaydı. Farklı inanç gruplarının farklı hukuk kurallarına tabi olması, ülkede birlik ve beraberliği engelliyordu. Eşitlik ilkesi yoktu; özellikle kadınlar ve erkekler arasında sosyal ve hukuki alanda büyük eşitsizlikler bulunuyordu (Örneğin; miras paylaşımında erkeğe daha fazla pay verilmesi, mahkemelerde iki kadının şahitliğinin bir erkeğin şahitliğine denk sayılması gibi).

Millet egemenliğine dayanan, laik, modern ve demokratik Türkiye Cumhuriyeti'nde, böyle karmaşık ve eşitsizlikler barındıran bir hukuk sisteminin devam etmesi mümkün değildi. Hukuk birliğinin sağlanması, kadın-erkek eşitliğinin getirilmesi ve hukukun laikleştirilmesi zorunluydu.

Türk Medeni Kanunu'nun Kabulü (17 Şubat 1926)

Hukuk alanında atılan en büyük adım, şüphesiz Medeni Kanun'un kabul edilmesidir. Medeni Kanun; aile, kişi, miras ve eşya hukukunu düzenleyen, insanların doğumuyla başlayıp ölümünden sonra bile devam eden ilişkilerini kapsayan en temel yasadır.

Osmanlı Devleti'nde medeni hukuk kuralları, 19. yüzyılda Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından hazırlanan Mecelle adlı kanuna dayanıyordu. Ancak Mecelle tamamen dini kurallara (Şer'i hukuka) göre hazırlandığı için laik ve çağdaş toplumun ihtiyaçlarını karşılayamıyordu.

TBMM, sıfırdan yeni bir medeni kanun hazırlamak yerine, o dönemde Avrupa'nın en yeni, en pratik, en çağdaş ve akılcı medeni kanunu olan İsviçre Medeni Kanunu'nu örnek almaya karar verdi. Bu kanun, Türk toplumunun yapısına uygun hale getirilerek tercüme edildi ve 17 Şubat 1926'da Türk Medeni Kanunu olarak kabul edildi.

Türk Medeni Kanunu ile Gelen Yenilikler Nelerdir?

Medeni Kanun'un kabulü, özellikle Türk ailesinin yapısında ve Türk kadınının toplumdaki konumunda gerçek bir devrim yaratmıştır:

1. Evlilikte Resmî Nikah Zorunluluğu: Evliliğin devlet güvencesi altına alınması için resmî nikah zorunlu hale getirilmiştir. Dini nikah, resmî nikahtan sonra isteğe bağlı olarak kıyılabilmiştir.
2. Tek Eşlilik (Monogami): Birden fazla kadınla evlenme yasaklanmış, evlilikte tek eşlilik zorunlu kılınmıştır.
3. Kadınlara Boşanma Hakkı: Osmanlı döneminde genellikle erkeğin tekelinde olan boşanma hakkı, Medeni Kanun ile belirli şartlara bağlanarak kadına da tanınmıştır.
4. Miras ve Şahitlikte Eşitlik: Miras paylaşımında ve mahkemelerdeki şahitliklerde kadın ile erkek tam anlamıyla eşit hale getirilmiştir.
5. Meslek Seçme Özgürlüğü: Kadınlara istedikleri işte çalışma ve meslek seçme özgürlüğü verilmiştir. Böylece kadının sosyal ve ekonomik hayata katılımı sağlanmıştır.
6. Patrikhane'nin Yetkilerinin Sınırlandırılması: Fener Rum Patrikhanesi'nin ve diğer azınlık dini kurumlarının hukuki ve siyasi yetkileri elinden alınmış, bu kurumlar sadece dini işlerden sorumlu hale getirilmiştir. Türkiye'deki azınlıklar da kendi istekleriyle Türk Medeni Kanunu'na tabi olmayı kabul etmişlerdir.

Türk Medeni Kanunu'nun Önemi

• Ülkede hukuk birliği sağlanmıştır. (Tüm vatandaşlar inanç farkı gözetmeksizin aynı kanuna tabi olmuştur.)
• Toplumsal ve ekonomik alanda kadın-erkek eşitliği büyük ölçüde sağlanmıştır.
• Hukuk sistemi dinî kurallardan arındırılarak akılcı ve bilimsel temellere dayandırılmış, böylece hukukun laikleşmesi yolunda en büyük adım atılmıştır. (Atatürk'ün Laiklik ilkesi ile doğrudan ilgilidir.)
• Patrikhane'nin ve konsolosluk mahkemelerinin ayrıcalıklarının sona ermesiyle, devletin iç işlerine karışılması engellenmiş ve bağımsızlık güçlendirilmiştir. (Milliyetçilik ve Halkçılık ilkeleriyle de bağlantılıdır.)

ÖNEMLİ NOT: Türk Medeni Kanunu (1926) ile kadınlara sosyal, ekonomik ve hukuki haklar verilmiştir, ancak SİYASİ HAKLAR (Seçme ve Seçilme hakkı) Medeni Kanun'da YOKTUR. Kadınlara siyasi haklar (belediye, muhtarlık ve milletvekilliği) 1930, 1933 ve 1934 yıllarında çıkarılan farklı kanunlarla aşama aşama verilmiştir.

Hukuk alanında yapılan inkılaplar sadece Medeni Kanun ile sınırlı kalmamıştır. İsviçre'den Borçlar Kanunu ve İcra-İflas Kanunu, İtalya'dan Türk Ceza Kanunu, Almanya'dan ise Ticaret Kanunu alınarak Türk Hukuk Sistemi tamamen çağdaş ve modern bir yapıya kavuşturulmuştur.