XI-XIII. Yüzyıllar Arasında Meydana Gelen Askerî Mücadelelerin Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasına Katkıları

Orta Asya'nın kuraklığı, Moğol baskıları ve artan nüfus nedeniyle kendilerine yeni bir yurt arayan Türkler için Anadolu biçilmiş kaftandı. İklimi, su kaynakları, verimli toprakları ve göçebe yaşam için uygun meralarıyla Anadolu, adeta ikinci bir Türkistan'dı. Ancak bu topraklara yerleşmek kolay olmayacaktı; çünkü dönemin en büyük askeri gücü olan Bizans İmparatorluğu (Doğu Roma) buraya hakimdi.

1. ve 13. yüzyıllar arası, kılıç seslerinin, kahramanlık destanlarının ve aynı zamanda bir medeniyet inşasının dönemidir. Pasinler'le başlayan keşif, Malazgirt'le yurdun kapılarının açılması ve Miryokefalon ile tapusunun alınması sürecini; bu toprakları vatan yapan kahramanları ve beylikleri detaylıca inceleyeceğiz.

1. Yurt Edinme Süreci: Kılıçla Yazılan Tarih

Türklerin Anadolu'yu yurt edinme süreci rastgele bir göç dalgası değil, Büyük Selçuklu Devleti komutanlarının bilinçli ve stratejik bir planıdır.

Pasinler Savaşı (1048): Keşif ve İlk Zafer

Tuğrul ve Çağrı Beyler döneminde, Anadolu'yu tanımak ve Bizans'ın gücünü ölçmek amacıyla akınlar düzenlenmiştir. 1048 yılında Erzurum Pasinler ovasında Selçuklu ordusu ile Bizans ve Gürcü kuvvetleri karşı karşıya gelmiştir. * Önemi: Pasinler Savaşı, Büyük Selçuklu Devleti ile Bizans İmparatorluğu arasında yapılan ilk savaştır ve Türklerin zaferiyle sonuçlanmıştır. Bu zafer Türklere, "Anadolu alınabilir" inancını vermiştir.

Malazgirt Meydan Muharebesi (1071): Yurdun Kapılarının Açılması

Selçuklu ilerleyişini durdurmak ve Türkleri Anadolu'dan tamamen atmak isteyen Bizans İmparatoru Romen Diyojen, devasa bir orduyla Doğu Anadolu'ya yürüdü. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, kendisinden sayıca çok üstün ve zırhlı olan Bizans ordusunu 26 Ağustos 1071'de Malazgirt Ovası'nda (Muş) "Turan (Hilal) Taktiği" kullanarak ağır bir yenilgiye uğrattı. * Önemi: Anadolu'nun kapıları Türklere kesin olarak açıldı. Bizans'ın İslam dünyası üzerindeki baskısı kırıldı. Sultan Alparslan komutanlarına, "Fethettiğiniz yerler sizindir" diyerek (Kılıç Hakkı) Anadolu'da ilk Türk beyliklerinin kurulmasını sağladı ve Türkleşme sürecini hızlandırdı.

Miryokefalon Savaşı (1176): Tapunun Alınması

Malazgirt'ten tam yüz yıl sonra, Bizans Türkleri Anadolu'dan atmak için son kez dev bir orduyla saldırdı. Türkiye (Anadolu) Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan, Denizli veya Isparta yakınlarındaki bir geçitte (Miryokefalon) Bizans ordusunu pusuya düşürerek yok etti. * Önemi: Miryokefalon Savaşı, Anadolu'nun kesin olarak Türk yurdu olduğunu kanıtlayan savaştır. Bizans saldırıdan savunmaya geçmiş, Türkleri Anadolu'dan atma ümidi tamamen sona ermiştir. Bu savaştan sonra Avrupalılar Anadolu'ya "Türkiye (Turchia)" demeye başlamıştır.

2. İlk Türk Beylikleri ve Anadolu'nun Bayındır Hale Gelmesi

Malazgirt Savaşı'ndan sonra Sultan Alparslan'ın komutanları tarafından kurulan ilk beylikler (Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular ve Çaka Beyliği), kılıçla alınan bu toprakların kültürle, sanatla ve mimariyle vatan yapılmasını sağlamıştır.

Bu beylikler, fethettikleri şehirlerin isimlerini Türkçeleştirdiler (Örneğin; Iconium Konya, Caesarea Kayseri oldu). Anadolu'yu yollar, köprüler, camiler, medreseler, hanlar, hamamlar ve hastaneler (darüşşifa) ile donatarak bayındır (yaşanabilir, gelişmiş) hale getirdiler.

• Danişmentliler: Tokat, Sivas, Amasya civarında kurulan en güçlü beyliktir. Anadolu'daki ilk medrese olan Tokat Yağıbasan Medresesi'ni inşa ettiler.
• Saltuklular: Erzurum ve çevresinde kurulan ilk beyliktir. Mama Hatun Türbesi ve Erzurum Ulu Cami en önemli eserleridir.
• Mengücekliler: Erzincan, Divriği civarında kurulmuştur. Dünyada eşi benzeri olmayan taş işçiliğine sahip, UNESCO Dünya Mirası Listesindeki Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası bu beylikten kalmadır.
• Artuklular: Mardin, Diyarbakır, Batman civarında kurulmuştur. Ünlü bilim insanı El Cezeri (Sibernetiğin ve robotik biliminin babası) bu beylikte yaşamıştır. Malabadi Köprüsü en meşhur eserleridir.
• Çaka Beyliği: İzmir'de Çaka Bey tarafından kurulan, ilk Türk denizci beyliğidir. Çaka Bey'in donanmayı kurduğu 1081 yılı, günümüzde Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir.

3. Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti ve Haçlı Seferleri

Kutulmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli kurulan Türkiye Selçuklu Devleti, kısa sürede Anadolu'daki siyasi birliği sağlayarak ekonomik bir güce dönüşmüştür. Ancak bu huzur ortamı, Avrupa'dan sel gibi akan Haçlı Seferleri (1096-1270) ile sarsılmıştır.

Haçlı Seferleri, Avrupalı Hristiyanların; Müslümanların elindeki Kudüs, Antakya, Urfa gibi kutsal şehirleri geri almak, Doğu'nun zenginliklerine ulaşmak (ekonomik), Bizans'a yardım etmek (siyasi) ve cennete gitme hayali (dini) gibi sebeplerle düzenledikleri akınlardır. Toplam 8 büyük sefer düzenlenmiş, I. Haçlı Seferi'nde Türkiye Selçukluları başkent İznik'i kaybederek Konya'ya çekilmek zorunda kalmıştır. Ancak sonraki seferlerde Türkler büyük kahramanlıklar göstererek Haçlı ordularını Anadolu'da eritmiş ve İslam dünyasını korumuşlardır.

Haçlı Seferlerinin Sonuçları: * Savaşa giden derebeylerin (şövalyeler) ölmesiyle Avrupa'da merkezi krallıklar güçlendi (Siyasi). * Akdeniz limanlarının önemi arttı ve Doğu-Batı ticareti gelişti (Ekonomik). * Avrupalılar; kâğıt, matbaa, barut ve pusulayı Müslümanlardan öğrenerek Avrupa'ya taşıdılar. Bu da skolastik (körü körüne inanan, kilise baskısı) düşüncenin yıkılmasına, Rönesans ve Reform'un başlamasına (Kültürel) sebep oldu.

4. Gönüllerin Fethi: Manevi Mimarlar

Anadolu'nun sadece kılıçla (askeri başarıyla) kalıcı bir Türk vatanı olması mümkün değildi. Asıl fetih, insanların kalplerine ve zihinlerine yapılan fetihle tamamlandı. Bu görev, Horasan'dan Anadolu'ya gelen alperenlere ve mutasavvıflara düştü.

Moğol istilasından kaçarak Anadolu'ya gelen; * Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: "Ne olursan ol, yine gel" diyerek tüm insanlığı kucaklayan, Mesnevi eseriyle hoşgörü tohumları eken gönül insanı. * Yunus Emre: "Yaratılanı severiz, Yaradan'dan ötürü" diyerek Türkçe yazdığı şiirleriyle halkın dili ve vicdanı olan büyük şair. * Hacı Bektaş Veli: "İncinsen de incitme" ve "Bir olalım, iri olalım, diri olalım" diyerek Anadolu insanını kardeşlik ve barış etrafında toplayan düşünce adamı. * Ahi Evran: Kurduğu Ahilik Teşkilatı (Esnaf ve Sanatkarlar Birliği) ile esnafa dürüstlüğü, kaliteyi ve çırak yetiştirmeyi öğreten lider.

Bu erenler, Moğol zulmü altında ezilen Anadolu halkına umut aşılamış, farklı inançtaki yerli halkın (Ermeni, Rum) İslam'a ve Türklere sevgi duymasını sağlamıştır. Bu yüzden Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşması, kılıç zoruyla değil, hoşgörü, adalet ve sanatla (gönül fethiyle) gerçekleşmiştir.

Sık Karıştırılan Kavramlar ve Yanılgılar

• Yanlış: İlk Türk beylikleri, Selçuklu Devleti'ne isyan ederek kurulmuştur. Doğrusu: Hayır, tam aksine Alparslan'ın "Kılıç Hakkı" politikası gereği Anadolu'nun fethini hızlandırmak için bizzat sultanın emriyle kurulmuşlardır.
• Yanlış: Anadolu'da Türklerden önce tamamen boş, kimsesiz çöller vardı. Doğrusu: Anadolu'da köklü bir Bizans (Rum) ve Ermeni nüfus yaşıyordu. Türkler geldiklerinde bu halkı yok etmedi veya kılıçtan geçirmedi. Camilerin yanına kiliselerin yaşamasına izin verdiler. Ahilik gibi adaletli sistemler sayesinde yerli halk zamanla Türk kültürünü benimsedi.
• Pasinler, Malazgirt, Miryokefalon Şifresi: Pasinler (Keşif/Anadolu kapısını araladı), Malazgirt (Kapıyı tam açtı/İçeri girdik), Miryokefalon (Evin tapusunu aldık/Kimse bizi atamaz).