12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: İkinci Yeni Şiiri

1950'li yılların ortalarına doğru Türk edebiyatında, Garip (I. Yeni) akımının sadeliğine, sıradanlığına ve anlama dayalı yapısına karşı güçlü bir tepki olarak doğan edebiyat hareketine "İkinci Yeni" adı verilir. İkinci Yeni, Türk şiirinde anlamın geri plana itildiği, imgenin (hayal gücünün şekillendirdiği soyut ve zengin tasvirlerin) baş tacı edildiği, dilin sınırlarının zorlandığı son derece modernist ve kapalı bir şiir anlayışıdır.

İkinci Yeni'nin Doğuşu ve Ortamı

Garip akımı, şiiri sokağa indirmiş, vezin ve kafiyeyi kaldırmış, günlük dili şiirin merkezine oturtmuştu. Ancak 1950'lere gelindiğinde, Garip şiirinin basitliğinin şiiri sığlaştırdığını düşünen genç bir şair kuşağı ortaya çıktı. Bu dönemde Türkiye'nin içinde bulunduğu siyasi ve sosyal atmosfer, aydınlar üzerinde bir bunalım ve içe kapanma duygusu yaratmıştı. Çok partili hayata geçiş, hızlı kentleşme, Demokrat Parti dönemi ve ardından gelen siyasi gerilimler, şairleri toplumsal konulardan ziyade bireyin iç dünyasına, yalnızlığa ve yabancılaşmaya itti.

Ayrıca dünya edebiyatındaki gelişmeler, özellikle Sürrealizm (Gerçeküstücülük) ve Varoluşçuluk akımları, İkinci Yeni şairlerini derinden etkiledi. "İkinci Yeni" ismini ise ilk defa Muzaffer Erdost, "Pazar Postası" gazetesinde yazdığı bir yazıda kullanmıştır. Bu isim zamanla akımın tüm temsilcileri tarafından zımnen benimsenmiş ve edebiyat tarihine bu adla geçmiştir.

İkinci Yeni Şiirinin Temel Özellikleri

İkinci Yeni, belli bir manifesto etrafında toplanan şairlerin oluşturduğu bir topluluk değildir; birbirlerinden bağımsız, fakat benzer duyuş ve düşünüş biçimleriyle şiir yazan şairlerin oluşturduğu doğal bir akımdır. Bu şiirin en belirgin özellikleri şunlardır:

1. İmgeye Dayalı Kapalı Anlatım

İkinci Yeni'nin en önemli özelliği şiirde anlama karşı çıkmasıdır. Onlara göre "Şiir bir hikâye anlatma aracı değildir; şiir, kelimelerle yaratılan yeni bir dünyadır." Anlam, okuyucunun çabasıyla sezdirilmelidir. Bu nedenle, alışılmamış bağdaştırmalar (örn: "güneşin yongası", "saçları saman sarısı", "kanayan harfler") bolca kullanılmış, şiirin dili soyutlaştırılmıştır.

2. Dilin Sınırlarının Zorlanması ve Yeni Kelimeler

Şairler, kelimelerin sözlük anlamlarından ziyade çağrışım gücüne önem vermişlerdir. Dilin sözdizimini (sentaks) bilinçli olarak bozmuşlar, büyük/küçük harf kurallarına ve noktalama işaretlerine pek uymamışlardır. Cemal Süreya'nın "Üvercinka", Ece Ayhan'ın "Aysar" gibi kelimeleri Türkçe sözlüğe girmeyen ancak kendi yarattıkları sözcüklerdir.

3. Sürrealizmin (Gerçeküstücülüğün) Etkisi

İkinci Yeni şiirinde bilinçaltı serbest bırakılır. Mantık bağları zayıftır. Bir dizeden diğerine geçerken anlam koptuğu izlenimi verir ancak bu, rüya ve bilinçaltının şiire yansımasıdır. Dadaizm ve Sürrealizm'in otomatik metin yazma tekniklerinden esinlenmişlerdir.

4. Gelenekten Kopuş

İkinci Yeni şairleri, sadece Divan ve Halk şiiri geleneğine değil, kendilerinden hemen önceki hececilere ve Garipçilere de karşı çıkmışlardır. Foklora, yerel motiflere ve deyimlere şiirde yer verilmesini reddetmişlerdir. Cemal Süreya'nın "Folklor şiire düşmandır" sözü bu tutumu özetler.

5. Bireyin Yalnızlığı, Yabancılaşma ve Bunalım

Şiirlerde çoğunlukla modern kent yaşamının içinde sıkışmış, yalnızlaşmış, topluma ve kendine yabancılaşmış bireyin iç sıkıntıları, bunalımları, kaçış arzusu ve erotizm işlenir. Birey, çevresiyle uyumsuz ve içe dönüktür.

İkinci Yeni'nin Önemli Temsilcileri

Cemal Süreya (1931-1990)

İkinci Yeni'nin en tanınan ve sevilen şairlerinden biridir. "Üvercinka", "Göçebe", "Beni Öp Sonra Doğur Beni" önemli eserleridir. Şiirlerinde ince bir ironi, güçlü bir lirizm ve yoğun bir erotizm görülür. Gelenekten beslenmeyi tamamen reddetmemiş, Divan ve Halk şiirinin imkânlarını modern bir potada eritmeyi başarmıştır.

Edip Cansever (1928-1986)

"İkindi Üstü", "Dirlik Düzenlik", "Yerçekimli Karanfil", "Tragedyalar" eserlerinden bazılarıdır. Şiirlerinde diyaloglara, tiyatro tekniklerine sıkça yer vermiş, dizeyi kırmaya ve uzun soluklu anlatımlı şiirler yazmaya yönelmiştir. Felsefi bir derinlik ve "eşya"nın şiiri olarak adlandırılan bir tarz geliştirmiştir.

Turgut Uyar (1927-1985)

Başlangıçta ölçülü ve kafiyeli şiirler yazarken sonradan İkinci Yeni'ye katılmıştır. "Dünyanın En Güzel Arabistanı", "Tütünler Islak", "Büyük Saat" en bilinen eserleridir. Uzun dizeler kullanmış, şiiri nesre (düz yazıya) yaklaştırmış, modern insanın açmazlarını destansı bir dille anlatmıştır.

Ece Ayhan (1931-2002)

İkinci Yeni'nin en kapalı, en anlaşılmaz ve dili en çok tahrip eden şairidir. Akıma "Sivil Şiir" adını vermiş, marjinal insanları, tarihsel kırılmaları şiirine konu edinmiştir. "Kınar Hanımın Denizleri", "Bakışsız Bir Kedi Kara", "Ortodoksluklar" başucu eserleridir.

İlhan Berk (1918-2008)

"Şiirimizin uç beyi" olarak adlandırılır. Şiirde anlama bütünüyle karşı çıkmış, anlamsızlığı savunmuştur. Resim sanatıyla da ilgilendiği için şiirlerinde görsellik ön plandadır. "Güneşi Yakanların Selamı", "Galile Denizi", "Mısırkalyoniğne" önemli yapıtlarıdır.

Sezai Karakoç (1933-2021)

İkinci Yeni'nin biçimsel ve dilsel özelliklerini kullanarak İslami bir duyarlılığı ve mistisizmi şiire taşımıştır. Bu yönüyle diğer İkinci Yeni şairlerinden ayrılır. "Mona Roza", "Körfez", "Şahdamar", "Hızırla Kırk Saat" eserlerinden bazılarıdır. Diriliş nesli fikrinin öncüsüdür.

Sonuç

İkinci Yeni, Türk şiirini biçim, dil ve anlatım açısından evrensel standartlara taşımış köklü bir yenilik hareketidir. Anlaşılması zor, "elitist" bir şiir olarak suçlansa da zaman içinde Türk okuru bu şiirin imge dünyasını benimsemiştir. Günümüzde de çağdaş Türk şiirini en çok etkileyen, edebiyat akademilerinde ve genç şairler arasında en çok tartışılan ve örnek alınan akım olma özelliğini korumaktadır. İkinci Yeni, kelimenin tam anlamıyla Türk edebiyatında aklın yerini imgeye, somutun yerini soyuta bıraktığı parlak bir dönemin adıdır.