12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Garip Akımı (I. Yeni Şiiri)

Türk edebiyatında, şiir geleneğinde köklü bir değişim yaratan, kendisinden önceki bütün kuralları yıkıp atan yenilikçi hareketlerin başında şüphesiz "Garip Akımı" (I. Yeni) gelir. 1941 yılında Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu'nun yayımladıkları "Garip" adlı şiir kitabının önsözünde manifestolarını duyurdukları bu akım, şiiri sokağa, sıradan insana indirgemiş ve o zamana kadar şiirde dokunulmaz kabul edilen tabuları yıkmıştır.

Garip Akımının Doğuşu ve Manifesto

1940'lı yılların başlarında Türkiye'de edebi ortam, hece ölçüsünün, aruz kalıntılarının ve yüksek zümreye hitap eden süslü dilin etkisindeydi. Şiir denildiğinde akla uyak, redif, vezin ve şairanelik geliyordu. Orhan Veli ve arkadaşları, lise yıllarından itibaren başlayan dostluklarını edebiyat alanına taşıyarak, Varlık dergisinde ölçüsüz ve uyaksız, sıradan insanların hayatlarını anlatan şiirler yayımlamaya başladılar. Bu şiirler, dönemin edebiyat çevrelerinde büyük tartışmalara yol açtı.

1941'de yayımlanan "Garip" kitabının önsözü, akımın poetikası (şiir anlayışı) olarak kabul edilir. Orhan Veli tarafından kaleme alınan bu önsözde, şiirin burjuvazinin ve yüksek zümrenin tekelinden çıkarılıp "halkın çoğunluğuna" seslenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Şiirin, insanın beş duyusuna değil, doğrudan doğruya aklına hitap etmesi gerektiği savunulmuştur.

Garip Şiirinin Temel Özellikleri

Garip akımı, edebiyat tarihimizde adeta bir devrim niteliği taşır. Bu akımın özellikleri şu başlıklar altında toplanabilir:

1. Ölçü ve Uyağın Reddedilmesi

Garipçiler, şiirde aruz ve hece ölçüsünü reddetmiş, serbest nazmı benimsemişlerdir. Uyak (kafiye) ve redifin şiiri sınırlandırdığını, şairin düşüncesini özgürce ifade etmesini engellediğini savunmuşlardır. Onlara göre şiirin ahengi, kelimelerin dizilişinden ve cümlenin doğal akışından doğmalıdır.

2. Şairaneliğe ve Süslü Dile Karşı Çıkış

Şiirde mecazlı, sanatlı söyleyişlere (teşbih, istiare, mübalağa vb.) şiddetle karşı çıkılmıştır. Söz sanatlarının şiiri yapaylaştırdığını öne süren Garip şairleri, günlük konuşma dilini, argoyu ve halk söyleyişlerini şiire taşımışlardır. Şiir dilinde sadelik ve doğallık esas alınmıştır.

3. Sıradan İnsanın Şiire Girmesi

Daha önceki dönemlerde şiirin konusu genellikle doğa, aşk, kahramanlık, ölüm gibi yüce temalardan oluşurken; Garipçiler, Süleyman Efendi'nin nasırını, sokaktaki adamın geçim derdini, kundura boyacısını, küçük memurun hayatını şiirleştirmişlerdir. Orhan Veli'nin "Kitabe-i Seng-i Mezar" adlı şiirindeki "Hiçbir şeyden çekmedi dünyada / Nasırdan çektiği kadar" dizeleri, bu anlayışın en somut ve çarpıcı örneğidir.

4. Bütün Güzelliğine Önem Verilmesi

Garip şiirinde dize, şiirin birimi olmaktan çıkmış, şiirin bütünü önem kazanmıştır. Divan edebiyatındaki parça güzelliği anlayışı tamamen terk edilmiş, anlamın dizelere değil şiirin geneline yayıldığı bir yapı benimsenmiştir.

5. Mizah, İroni ve Şaşırtmaca

Garip şiirinde okuyucuyu şaşırtmak, güldürürken düşündürmek sıkça başvurulan bir yöntemdir. Şiirlerin son dizelerinde genellikle beklenmedik bir son (sürpriz) yer alır. İroni, toplumsal eleştirinin ve bireysel bunalımların dışa vurumunda önemli bir araç olarak kullanılmıştır.

6. Bilinçaltının Etkisi

Garip şairleri, Sürrealizm (Gerçeküstücülük) akımından, özellikle bilinçaltı rüya ve çağrışım tekniklerinden yer yer etkilenmişlerdir. Ancak bu etki İkinci Yeni'de olduğu kadar yoğun ve kapalı değildir.

Garip Akımının Temsilcileri

Orhan Veli Kanık (1914-1950)

Akımın öncüsü ve teorisyenidir. "Kitabe-i Seng-i Mezar", "İstanbul'u Dinliyorum", "Anlatamıyorum", "Bedava", "Gün Olur" gibi şiirleriyle Türk edebiyatında silinmez bir iz bırakmıştır. Şiirlerinde yaşama sevinci, İstanbul sevgisi, çocukluk özlemi ve küçük insanların dertleri geniş yer tutar. Genç yaşta talihsiz bir kaza sonucu hayatını kaybetmiştir.

Melih Cevdet Anday (1915-2002)

Başlangıçta Garip çizgisinde şiirler yazan Anday, daha sonraki yıllarda felsefi, mitolojik ve düşünce ağırlıklı bir şiire yönelmiştir. Toplumsal sorunlara duyarlı, akılcı ve aydınlanmacı bir tavır sergilemiştir. "Rahatı Kaçan Ağaç", "Telgrafhane", "Kolları Bağlı Odysseus" önemli eserlerindendir.

Oktay Rifat Horozcu (1914-1988)

Garip akımının şekillenmesinde önemli bir role sahiptir. "Yaşayıp Ölmek", "Aşk ve Avarelik Üzerine Şiirler", "Güzelleme" bu dönemin ürünleridir. Ancak Oktay Rifat, 1956'da yayımladığı "Perçemli Sokak" adlı kitabıyla İkinci Yeni tarzı kapalı, imgeci şiire geçiş yapmış, edebiyatımızda sürekli kendini yenileyen bir şair olarak tanınmıştır.

Garip Akımına Yöneltilen Eleştiriler

Garip akımı, edebiyat dünyasına bomba gibi düşmüş ve pek çok eleştiriye maruz kalmıştır. Nurullah Ataç gibi eleştirmenler akımı desteklerken; Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal, Necip Fazıl gibi gelenekçi ve saf şiir anlayışını savunanlar, bu akımı şiiri bayağılaştırmakla suçlamışlardır. "Şiir elden gidiyor" endişesi uzun süre edebiyat mahfillerini meşgul etmiştir. Ancak zamanla Garip şiiri, geniş kitleler tarafından sevilip benimsenmiş ve Türk şiirinin doğal evriminde bir kilometre taşı olmuştur.

Sonuç

Garip Akımı, kendisinden sonra gelen birçok şairi etkilemiş, şiirin dilini ve konu alanını genişleterek modern Türk şiirinin temellerini sağlamlaştırmıştır. "Şiir sokakta" kavramının edebiyatımızdaki ilk ve en güçlü temsilcisi olan Garip, bugün hâlâ güncelliğini koruyan, keyifle okunan ve edebiyat eğitiminde büyük önem taşıyan bir dönemi ifade eder. Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat'ın yaktığı bu yenilik ateşi, Türk şiirinin geleneksel bağlarından kurtularak çağdaş dünya edebiyatıyla entegre olmasına büyük katkı sağlamıştır.