12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: 1923-1960 Arası Toplumcu Eğilimleri Yansıtan Şiir

Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde 1920'lerin ortalarından itibaren görülmeye başlanan ve 1960'lara kadar etkisini giderek artırarak sürdüren "Toplumcu Gerçekçi" (Toplumcu Eğilimleri Yansıtan) şiir anlayışı, sanatın ve şiirin toplumsal bir amacı olması gerektiği fikri etrafında şekillenmiştir. "Sanat, toplum içindir" (Marksist estetik ve Sosyalist Gerçekçilik) ilkesini temel alan bu eğilim, "Saf Şiir"in tamamen zıttı bir kutupta yer alır. Bu anlayıştaki şairler; yoksulluk, işçi ve köylü hakları, sınıf çatışmaları, sömürü düzeni, emperyalizm karşıtlığı ve özgürlük gibi toplumsal sorunları yüksek sesle dile getirmişler; kitleleri harekete geçirmeyi amaçlamışlardır.

Toplumcu Şiirin Temel Özellikleri ve Şiirsel Yaklaşımı

Toplumcu gerçekçi edebiyat, temellerini Karl Marx'ın tarihsel materyalizm felsefesinden ve Sovyet Rusya'da gelişen edebi akımlardan (özellikle Fütürizm ve Majakovski'nin şiir anlayışından) alır. Türk edebiyatına bu akımı taşıyan ve öncülüğünü yapan isim Nâzım Hikmet olmuştur. Bu şiir eğiliminin yapısal ve tematik özellikleri şu şekildedir:

1. Serbest Şiir (Serbest Nazım): Geleneksel aruz veya hece ölçüsü, toplumcu şairler tarafından kısıtlayıcı bulunmuş ve terk edilmiştir. Bunun yerine dizelerin uzunluğunun, kafiye düzeninin şairin özgür iradesine ve konunun akışına bırakıldığı "serbest ölçü" kullanılmıştır. Böylece şiir, geleneksel kalıplardan kurtularak düşüncenin emrine girmiştir.
2. Görsel Şiir ve Merdiven Dizeler: Özellikle Nâzım Hikmet'in ilk şiirlerinde dizeler sayfa üzerinde kırık dökük, basamak basamak inen bir yapıda tasarlanmıştır. Bu görsellik, şiire hem bir hız katmış hem de Rus Fütürizminin (Gelecekçilik) dinamizmini sayfalara taşımıştır.
3. Hitabet Üslubu ve Yüksek Ses: Toplumcu şiirler genelde kitleleri coşturmak, onlara bir mesaj iletmek amacıyla yazıldığı için içe dönük, fısıltılı bir sesten ziyade; dışa dönük, gür sesli, meydanlarda okunmaya müsait bir hitabet (söylev) tonuna sahiptir. Şiirde ünlemler, tekrarlar ve emir kipleri sıkça kullanılır.
4. İdeolojik İçerik ve Faydacılık: Şiir, toplumsal dönüşümü sağlamak, eşitsizlikleri sergilemek için bir araç (silah) olarak görülmüştür. Estetik kaygı arka plana atılmamış olsa da, hiçbir zaman mesajın, ideolojinin ve konunun önüne geçmemiştir. Ezen-ezilen, zengin-fakir, burjuva-proletarya çatışmaları şiirlerin belkemiğidir.
5. Gerçekçi, Yalın ve Sert Dil: Şairler, geniş halk kitlelerine seslendikleri için dilin anlaşılır ve sade olmasına özen göstermişlerdir. Sokaktaki insanın, işçinin, köylünün dili, argosu, deyimleri şiire dâhil edilmiş; romantik, süslü ve yapay bir söyleyişten bilerek kaçınılmıştır.

Dönemin Önemli Temsilcileri

1920'lerde Nâzım Hikmet ile filizlenen bu anlayış, 1940'lı yıllarda "1940 Kuşağı Toplumcuları" adı verilen güçlü bir şair grubu tarafından zirveye taşınmış ve 1960'lara dek çeşitli şairlerce devam ettirilmiştir.

Nâzım Hikmet Ran (1902 - 1963)

Toplumcu gerçekçi şiirin Türk edebiyatındaki kurucusu ve en büyük ismidir. İlk dönem şiirlerinde Mayakovski ve Fütürizm etkisiyle makineleşmeyi, hızı ve sanayileşmeyi öven ("Makinalaşmak İstiyorum") serbest, basamaklı şiirler yazmıştır. "835 Satır", "Jokond ile Si-Ya-U", "Taranta Babu'ya Mektuplar" gibi eserleriyle şiirde tam bir devrim yapmıştır. İlerleyen yıllarda şiirindeki şekilsel oyunları azaltarak daha oturmuş, insani sıcaklığı yüksek, destansı bir söyleyişe ulaşmıştır. Başyapıtı sayılan "Memleketimden İnsan Manzaraları" roman, şiir, senaryo ve destan tekniklerinin iç içe geçtiği; Anadolu insanının acılarını, tarihini ve umutlarını devasa bir tablo gibi sunan anıtsal bir eserdir. Nâzım Hikmet'in serbest nazma getirdiği ses zenginliği (iç kafiyeler, asonanslar) kendinden sonraki tüm şairleri derinden etkilemiştir.

Rıfat Ilgaz (1911 - 1993)

Geniş halk kitleleri tarafından daha çok mizahi romanı "Hababam Sınıfı" ile tanınsa da Rıfat Ilgaz, 1940 kuşağı toplumcu şiirinin en cesur kalemlerinden biridir. "Yarenlik", "Sınıf" ve "Yaşadıkça" adlı şiir kitaplarında; kenar mahalle insanlarını, yoksul öğrencileri, geçim sıkıntısı çeken işçileri ve hastane koridorlarında bekleyen çaresiz halkı, sokağın doğal diliyle, yalın, çarpıcı ve yer yer ironik bir dille şiirleştirmiştir. Şiirlerinde halkın yaşantısı fotoğrafik bir gerçekçilikle sunulur.

Ahmed Arif (1927 - 1991)

Tek şiir kitabı olan "Hasretinden Prangalar Eskittim" (1968) ile edebiyat tarihimizde efsaneleşen Ahmed Arif, toplumcu eğilimleri Anadolu'nun, özellikle de Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun sarp coğrafyası, isyankâr ruhu ve ağıtlarıyla harmanlamıştır. Onun şiirinde ezilen, haksızlığa uğrayan ama asla boyun eğmeyen mağrur Anadolu insanı vardır. Epik, destansı ve türkü sıcaklığında bir dile sahiptir. Şiirlerinde eşkıya, dağ, zindan, mapushane gibi motifler özgürlük ve direniş bağlamında ustaca kullanılır. "Anadolu", "Ay Karanlık", "33 Kurşun" gibi şiirleri ezbere bilinen başyapıtlarıdır.

Hasan İzzettin Dinamo (1909 - 1989) ve Diğer Temsilciler

Dinamo, "Deniz Feneri" ve "Karacaahmet Senfonisi" gibi eserleriyle tabiat ve toplum gerçeklerini Marksist bir bakış açısıyla lirik bir tarzda işlemiştir. Dönemin diğer önemli toplumcu şairleri arasında "Tebliğ" ve "Hoş Geldin Halil İbrahim" eserleriyle A. Kadir (İbrahim Abdülkadir Meriçboyu); Dede Korkut ve Pir Sultan Abdal geleneğini modern bir işçi sınıfı duyarlılığıyla birleştiren Enver Gökçe; eylemci ve tok sesli şiirleriyle Şükran Kurdakul yer alır. Ayrıca Ceyhun Atuf Kansu gibi heceden serbest şiire geçip halkın dertlerini Anadolu aydınlanması bağlamında işleyen şairler de bu yelpazenin içinde değerlendirilir.

1923-1960 arası Toplumcu Şiir, Türkiye'nin geçirdiği siyasi çalkantılar, tek parti dönemi, İkinci Dünya Savaşı yıllarındaki yoksulluk ve çok partili hayata geçiş sancıları içinde sürekli sansür, yargılama ve hapis cezalarıyla karşılaşmış; ancak şairler kalemlerini bir vicdan aynası olarak kullanarak edebiyatımızda unutulmaz ve direngen bir damar oluşturmuşlardır. Kalıpları kıran bu yenilikçi anlayış, kendinden sonra gelecek olan İkinci Yeni'ye ve 1960 Sonrası Toplumcu Kuşağa giden yolu açmıştır.