Hukuk Alanındaki Gelişmeler

Osmanlı Devleti'nden devralınan hukuk sistemi, yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin laik, demokratik ve çağdaş hedefleriyle uyuşmayan, oldukça karmaşık ve parçalı bir yapıya sahipti. Yeni devletin temel felsefesi olan eşitlik, akılcılık ve çağdaşlaşma prensiplerinin toplumsal hayata tam olarak yerleşebilmesi için, köklü bir hukuk reformu yapılması kaçınılmazdı.

Osmanlı Devleti'nde Hukuk Sistemi ve İhtiyacın Doğuşu

Osmanlı Devleti'nde "hukuk birliği" yoktu. Ülkede yaşayan Müslümanlar şeri mahkemelerde yargılanırken, gayrimüslimler kendi cemaat mahkemelerinde (kiliselerinde, hahamhanelerinde) kendi dini kurallarına göre yargılanıyordu. Üstelik yabancı ülke vatandaşları, kapitülasyonların onlara tanıdığı ayrıcalıklar nedeniyle konsolosluk mahkemelerinde ayrı bir hukuka tabiydi. Bu durum; * Devletin yargı bağımsızlığını zedeliyor, * Vatandaşlar arasında eşitsizliğe yol açıyor, * Toplumsal kaynaşmayı ve "millet" olma bilincini engelliyordu.

Tanzimat Dönemi'nde Avrupa hukuku ile İslam hukukunu sentezlemeye çalışan karma mahkemeler (Nizamiye Mahkemeleri) kurulmuş ve Ahmet Cevdet Paşa öncülüğünde İslam hukukuna dayalı "Mecelle" adında bir medeni kanun hazırlanmıştı. Ancak Mecelle, çağın hızla değişen sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarına cevap veremiyor, özellikle kadın-erkek eşitliği, aile hukuku ve miras gibi konularda yetersiz kalıyordu.

Türkiye Cumhuriyeti'nin, vatandaşlarını din, mezhep veya cinsiyet farkı gözetmeksizin tek bir yasa etrafında toplaması, hem Laiklik hem de Halkçılık (Eşitlik) ilkelerinin zorunlu bir gereğiydi.

Türk Medeni Kanunu'nun Kabulü (17 Şubat 1926)

Hukuk reformunun en önemli adımı Medeni Kanun'un kabul edilmesidir. Aile, miras, mülkiyet ve borçlar gibi kişilerin doğumundan ölümüne kadar tüm sosyal ve ekonomik ilişkilerini düzenleyen kurallar bütününe Medeni Kanun denir. Yeni bir kanun hazırlamak yıllar süreceği için, dönemin en çağdaş ve modern kanunu olan İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak Türkçeye çevrilmiş ve Türk toplum yapısına uyarlanmıştır.

Neden İsviçre Medeni Kanunu Seçildi? * Avrupa'daki medeni kanunların en yenisi ve en son tarihli olanı olması. * Sorunlara pratik, akılcı ve demokratik çözümler getirmesi. * Hakimlere inisiyatif (takdir hakkı) tanıyan esnek bir yapıda olması. * Kadın-erkek eşitliğini demokratik bir zeminde ele alması.

Medeni Kanun'un Getirdiği Yenilikler ve Sonuçları: 1. Evlilikte Eşitlik ve Resmi Nikah: Evlilikte çok eşlilik yasaklanmış, tek eşle evlilik esası getirilmiştir. Evliliğin devlet güvencesine alınması amacıyla "Resmi Nikah" zorunlu hale gelmiş, dinî nikâh resmi nikahtan sonra isteğe bağlı bırakılmıştır. 2. Boşanma Hakkı: Osmanlı döneminde sadece erkeğe ait olan boşanma hakkı, belirli yasal şartlara (şiddet, terk, zina vb.) bağlanarak kadına da tanınmış, keyfi boşanmaların önüne geçilmiştir. 3. Miras ve Şahitlikte Eşitlik: Mecelle'de mirastan erkeğin tam, kadının yarım pay alması kuralı kaldırılarak kız ve erkek çocuklara eşit miras hakkı tanınmıştır. Mahkemelerde şahitlik konusunda kadın ve erkek eşit hale getirilmiştir. 4. Çalışma Hakkı: Kadınlara istedikleri mesleği seçme ve istedikleri alanda çalışma hakkı verilerek ekonomik özgürlüklerinin önü açılmıştır. 5. Patrikhane'nin Yetkilerinin Kısıtlanması: Fener Rum Patrikhanesi ve diğer azınlık dini kurumlarının (cemaat mahkemelerinin) ellerindeki hukuki (yargı) yetkiler alınmış, Patrikhane sadece dini işlerle ilgilenen bir kuruma dönüştürülmüştür. Bu durum Türkiye'deki Hukuk Birliğini kesin olarak sağlamıştır.

Dikkat: Türk Medeni Kanunu ile kadınlara sosyal, ailevi ve ekonomik haklar verilmiş ancak SİYASİ HAKLAR (Seçme ve Seçilme Hakkı) verilmemiştir. Siyasi haklar daha sonra 1930, 1933 ve 1934 yıllarında çıkarılan yasalarla kademeli olarak tanınmıştır.

Diğer Hukuk Alanlarındaki Yenilikler

Hukuk alanındaki yenilikler sadece Medeni Kanun ile sınırlı kalmamış, devletin tüm yargı mekanizmaları çağdaşlaştırılmıştır: * Türk Ceza Kanunu (1926): Çağın gereksinimlerine en iyi cevap veren, suç ve ceza dengesini rasyonel biçimde kuran İtalya Ceza Kanunu örnek alınarak hazırlanmıştır. * Borçlar Kanunu (1926): İsviçre’den alınmıştır. * Ticaret Kanunu (1926): Almanya’dan örnek alınarak hazırlanmıştır. * İcra ve İflas Kanunu (1932): İsviçre’den örnek alınmıştır.

Yabancı ülkelerden kanunların tercüme edilerek alınması, bir "kopyalama" veya "taklit" değil; tam aksine zamanla yarışan genç Cumhuriyetin, çağdaş medeniyetlerin yüzyıllar süren tecrübesinden faydalanma ve bu evrensel kuralları kendi toplumuna uyarlama çabasıdır.

Hukuk inkılabının en büyük başarısı, teokratik (dini) kurallarla yönetilen bir toplumu, laik ve seküler hukukun güvencesi altına almasıdır. Bu devrim sayesinde yargı bağımsızlaşmış, vatandaşlar cinsiyet ve inanç farkı gözetilmeksizin kanun önünde eşit yurttaşlar mertebesine yükselmiştir. Hukukun üstünlüğü ilkesi Türkiye Cumhuriyeti'nin temel taşı haline gelmiştir.