Ekonomi Alanındaki Gelişmeler

Osmanlı Devleti, Sanayi İnkılabı'nı yakalayamamış, kapitülasyonlar nedeniyle Batılı devletlerin açık pazarı haline gelmiş, üretim gücünü yitirmiş ve devasa dış borçlar (Düyun-u Umumiye idaresi) altında ezilerek iflas etmiş bir ekonomi bırakmıştı. Yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi bağımsızlığını, "ekonomik bağımsızlıkla" taçlandırması hayati bir zorunluluktu. Atatürk'ün deyişiyle, "Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olurlarsa olsunlar, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazlarsa kalıcı olamazlar."

1. Türkiye İktisat Kongresi (17 Şubat - 4 Mart 1923)

Lozan Barış Görüşmeleri'nin kesintiye uğradığı bir dönemde (henüz Cumhuriyet ilan edilmeden), yeni devletin ekonomi politikalarını, hedeflerini ve yol haritasını belirlemek amacıyla İzmir'de geniş katılımlı bir kongre düzenlendi. Kongreye çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerinden oluşan 1135 delege katıldı. * Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı): Kongrede alınan kararların bütününe Misak-ı İktisadi denir. Temel felsefesi "milli kaynaklara dayalı, dışa bağımlı olmayan, özel sektörü destekleyen ancak gerekli yerlerde devletin müdahale edeceği bir milli ekonomi" kurmaktı. * Önemli Kararlar: Ham maddesi yurt içinde olan sanayi dalları kurulmalı, yabancı tekellerinden kaçınılmalı, yerli malı kullanımı teşvik edilmeli, demir yolu inşasına önem verilmeli ve bankalar (iş adamlarına kredi verecek milli bankalar) kurulmalıdır.

2. Tarım Alanındaki Gelişmeler

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye nüfusunun %80'i köylerde yaşıyor ve tarımla uğraşıyordu. Ekonomik kalkınmanın köyden başlaması gerekiyordu. * Aşar (Öşür) Vergisinin Kaldırılması (1925): Osmanlı'dan kalan ve köylünün ürettiği ürün üzerinden %10 oranında alınan çok ağır bir vergiydi. Devletin en büyük gelir kalemi olmasına rağmen, köylüyü rahatlatmak ve üretimi teşvik etmek amacıyla kaldırıldı. Bu durum köylünün nefes almasını sağlamış ve Halkçılık ilkesiyle doğrudan örtüşmüştür. * Diğer Destekler: Ziraat Bankası'nın kredi imkanları artırıldı, Tarım Kredi Kooperatifleri kuruldu, köylüye ucuz tohum, gübre ve modern tarım aletleri desteği sağlandı. Ankara'da Yüksek Ziraat Enstitüsü ve Atatürk Orman Çiftliği kurularak modern tarım yöntemleri halka uygulamalı olarak öğretildi.

3. Sanayi ve Ticaret Alanındaki Gelişmeler

Sanayileşme, kalkınmanın motoruydu ancak sermaye, teknoloji ve yetişmiş eleman yetersizliği en büyük engeldi. Başlangıçta devlet, özel sektörü (girişimcileri) destekleme politikası güttü. * İş Bankasının Kurulması (1924): Yerli tüccar ve sanayiciye kredi sağlamak amacıyla kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk özel (milli) bankasıdır. * Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926): Türk karasularında (limanlar arası) yolcu ve yük taşıma hakkı (denizcilik tekel hakkı) yabancıların elinden alınarak sadece Türk gemilerine ve vatandaşlarına verildi. Bu durum denizlerde bağımsızlık sağlamış ve Milliyetçilik ilkesinin önemli bir adımı olmuştur. * Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): Özel sektörün sanayi tesisleri kurmasını teşvik etmek için çıkarıldı. Girişimcilere bedava arazi, vergi muafiyeti, taşıma indirimleri gibi büyük kolaylıklar sağlandı. Ancak teknik bilgi eksikliği, sermaye yetersizliği ve 1929 Krizi nedeniyle beklenen başarı (tam sanayileşme) elde edilemedi. * Merkez Bankasının Kurulması (1930): Türk parasının değerini korumak, emisyon (para basma) hacmini düzenlemek ve bağımsız para politikası uygulamak için kuruldu (Osmanlı Bankası'nın ayrıcalıklarına son verildi).

4. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Kara Perşembe) ve Türkiye'ye Etkileri

1929 yılında ABD borsasının çökmesiyle başlayan küresel kriz, tüm dünyayı derinden sarstı. Türkiye gibi tarım ürünleri ihraç edip sanayi ürünleri ithal eden ülkeler çok ağır darbe aldı. İhraç edilen tarım ürünlerinin fiyatları dünya pazarında yarı yarıya düştü.

Türkiye'nin Krize Karşı Aldığı Önlemler: * İthalata miktar kısıtlaması (kota) getirildi ve gümrük vergileri yükseltildi. * "Yerli malı" kullanımı devlet politikası haline getirildi (Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu, Yerli Malı Haftası kutlanmaya başlandı). * Dış ticarette "Kliring" (malımı alanın malını alırım) veya "Takas" sistemine geçildi. * En önemlisi, özel sektörün kriz nedeniyle tamamen çökmesi üzerine ekonomide zaruri olarak DEVLETÇİLİK politikasına geçildi.

5. Devletçi Ekonomi ve Planlı Sanayileşme

1930'ların başından itibaren, özel sektörün yapamadığı büyük sanayi yatırımlarını devlet bizzat kendisi üstlendi. * Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938): Türkiye'nin sanayileşmesini planlı, sistemli bir şekilde yürütmek için hazırlandı. Plan, Sovyetler Birliği'nden teknik destek alınarak başarıyla uygulandı. * Tüketim mallarını içeride üretmek amacıyla yurdun dört bir yanında büyük fabrikalar açıldı (Kayseri, Ereğli, Nazilli ve Merinos dokuma fabrikaları, İzmit SEKA kağıt fabrikası, Paşabahçe cam fabrikası, Gemlik suni ipek fabrikası vb.). * Sümerbank (1933) ve Etibank (1935): Devlet yatırımlarını finanse etmek, tekstil (Sümerbank) ve madencilik (Etibank) sektörlerini canlandırmak amacıyla kuruldu. Yeraltı kaynaklarını aramak için MTA (Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü) faaliyete geçti. * Karabük Demir Çelik Fabrikası (1937'de temeli atıldı) ağır sanayinin temellerini oluşturdu.

Cumhuriyet dönemindeki bu karma ekonomi (devlet-özel sektör işbirliği) modeli, dünyanın en büyük krizi ortamında bile Türkiye'nin kalkınmasını, demir ağlarla örülmesini ve kendine yeten güçlü bir ekonomik yapı kurmasını başarmıştır.