Eğitim ve Kültür Alanındaki İnkılaplar

Bir milletin bağımsızlığını kalıcı kılması ve çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşması, ancak eğitim ve kültür alanında yapacağı güçlü bir atılımla mümkündür. Atatürk, askeri zaferlerin kalıcı olabilmesini, "fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür" nesiller yetiştirecek bir eğitim sisteminin kurulmasına bağlamıştır. Osmanlı'dan kalan eğitim sistemi ise parçalanmış, çağın gerisinde kalmış ve farklı ideolojiler üreten kurumlardan oluşuyordu. Bu karmaşaya son vermek ve milli, laik, bilimsel, uygulamalı bir eğitim modeli oluşturmak amacıyla Cumhuriyet döneminde devasa bir eğitim seferberliği başlatılmıştır.

1. Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği Yasası - 3 Mart 1924)

Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde ülkede çok farklı müfredat ve anlayışlara sahip eğitim kurumları yan yana faaliyet gösteriyordu: Geleneksel dini eğitim veren medreseler, Batı tarzı eğitim veren modern mektepler, yabancı devletlerin açtığı okullar ve azınlık okulları. Bu parçalanmışlık, ülkede duygu ve düşünce bakımından birbirinden tamamen kopuk, zıt dünya görüşlerine sahip nesillerin yetişmesine yol açıyordu (Kültür çatışması).

• Kanunun İçeriği ve Sonuçları: 3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile ülkedeki tüm eğitim-öğretim kurumları (azınlık ve yabancı okullar dahil) Milli Eğitim Bakanlığına (Maarif Vekâleti) bağlanmıştır.
• Böylece eğitimde birlik sağlanmış, eğitim milli, laik ve çağdaş bir yapıya kavuşturulmuştur.
• Bu yasanın hemen ardından, zamanın gerisinde kalmış ve yeniliklere direnen medreseler kapatılarak laik eğitimin önündeki en büyük engel kaldırılmıştır.
• Yabancı ve azınlık okullarında Türkçe, Tarih ve Coğrafya derslerinin Türk öğretmenler tarafından okutulması zorunlu hale getirilerek devlet denetimi sağlanmıştır.

2. Harf İnkılabı (Yeni Türk Harflerinin Kabulü - 1 Kasım 1928)

Türkler, İslamiyet'i kabul ettikten sonra asırlarca Arap alfabesini kullandılar. Ancak Arap alfabesi, Türkçenin ses yapısına (sesli harf zenginliğine) uygun değildi. Bu uyumsuzluk, okuma-yazma öğrenmeyi son derece zorlaştırıyor, eğitim süresini uzatıyor ve toplumda okuma-yazma oranının çok düşük seviyelerde kalmasına (nüfusun sadece %5-10'u) neden oluyordu.

• Uygulama: Batı kültürüyle entegrasyonu hızlandırmak, eğitimde fırsat eşitliği yaratmak ve Türkçeyi daha kolay yazılıp okunur hale getirmek için 1 Kasım 1928'de çıkarılan yasayla Arap harfleri kaldırılarak Latin alfabesi temeline dayanan "Yeni Türk Harfleri" kabul edildi.
• Sonuç: Okuma-yazma öğrenmek olağanüstü derecede kolaylaştı, basılan kitap ve gazete sayısı hızla arttı, kültürel gelişim ivme kazandı ve Avrupa ile iletişim kolaylaştı.

3. Millet Mekteplerinin Açılması (1 Ocak 1929)

Harf İnkılabı yapıldıktan sonra, yeni alfabenin kısa sürede tüm halka öğretilmesi gerekiyordu. Sadece okul çağındaki çocuklara değil, okuma yazma bilmeyen veya eski harfleri bilen yetişkinlere de yeni harfleri öğretmek için büyük bir seferberlik başlatıldı. * Bu amaçla yurdun dört bir yanında "Millet Mektepleri" açıldı (1 Ocak 1929). * 16-45 yaş arasındaki vatandaşların katılımı zorunlu tutuldu. * Mustafa Kemal Atatürk, yurt gezilerine çıkarak kara tahta başında halka yeni harfleri bizzat öğretti. Bu çabalarından dolayı kendisine "Millet Mektepleri Başöğretmeni" unvanı verildi. Kısa sürede yüz binlerce insan okur-yazar hale geldi.

4. Türk Tarih Kurumu (15 Nisan 1931)

Osmanlı döneminde tarih anlayışı "ümmetçi" ve "hanedancı" (sadece Osmanlı padişahlarını ve İslam tarihini konu alan) bir eksendeydi. Türklerin Orta Asya'daki köklü geçmişi ve İslamiyet öncesi medeniyetleri göz ardı ediliyordu. Üstelik Batılı ders kitaplarında Türkler hakkında asılsız ve aşağılayıcı iddialar yer alıyordu.

• Amacı: Türk tarihinin İslamiyet öncesi köklerini bilimsel yöntemlerle araştırmak, Türklerin dünya medeniyetine katkılarını kanıtlamak ve Türk gençliğinde milli tarih bilinci ve özgüven oluşturmak amacıyla 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti (Daha sonra Türk Tarih Kurumu) kuruldu.
• Bu adım doğrudan Milliyetçilik ilkesiyle bağlantılıdır. Belleten dergisi bu kurumun önemli yayınlarındandır.

5. Türk Dil Kurumu (12 Temmuz 1932)

Zamanla Osmanlıca adı altında Arapça ve Farsça kelime ve tamlamaların istilasına uğrayan Türkçe, halkın anlamadığı, sadece aydın kesimin kullandığı yapay bir saray diline dönüşmüştü. Yazı dili ile halkın konuştuğu dil arasındaki uçurum çok büyüktü.

• Amacı: Türkçeyi yabancı dillerin boyunduruğundan kurtarmak, dilimizi sadeleştirip zenginleştirmek, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farkı ortadan kaldırmak ve Türkçeyi bir bilim dili haline getirmek amacıyla 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti (Türk Dil Kurumu) kuruldu.
• Öztürkçe kelime derleme taramaları yapılarak dil millileştirildi. Bu yenilik de doğrudan Milliyetçilik ilkesinin bir gereğidir.

6. Üniversite Reformu (1933)

Cumhuriyet kurulduğunda Türkiye'nin tek yükseköğretim kurumu İstanbul'daki Darülfünun idi. Ancak bu kurum, Cumhuriyetin getirdiği yeniliklere ayak uyduramıyor, bilimsel çalışmalardan uzak kalıyor ve beklenen akademik sıçramayı yapamıyordu.

• Atatürk'ün davetiyle Türkiye'ye gelen İsviçreli Profesör Albert Malche (Malş), Türk yükseköğretimi üzerine kapsamlı bir rapor hazırladı.
• Bu rapor doğrultusunda 1933 yılında Darülfünun kapatılarak yerine çağdaş bilimsel normlara uygun İstanbul Üniversitesi kuruldu.
• Nazi Almanyası'ndan kaçan birçok Yahudi ve muhalif Alman bilim insanı (Ordinaryüs profesörler) Türkiye'ye davet edilerek üniversitelerde görevlendirildi. Bu bilim insanları Türkiye'de akademinin modernleşmesine, yeni fakültelerin (Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Yüksek Ziraat Enstitüsü vb.) kurulmasına devasa katkılar sağladı.

7. Güzel Sanatlar ve Spor Alanındaki Gelişmeler

Sanat, Atatürk için bir milletin hayat damarlarından biriydi. Osmanlı döneminde dini gerekçelerle (özellikle resim ve heykel) geri kalmış olan güzel sanatlar, Cumhuriyet döneminde devlet eliyle teşvik edildi. * Sanayi-i Nefise Mektebi yeniden düzenlenerek Güzel Sanatlar Akademisine dönüştürüldü. * Müzik alanında evrensel çok sesli müziğin gelişimi için Musiki Muallim Mektebi (Ankara Devlet Konservatuvarı) açıldı, Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası kuruldu. * Resim ve heykel müzeleri açıldı; Türk ressamları desteklendi. * Sporda ise Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı kurularak sporun tüm branşları, özellikle güreş, atletizm ve binicilik desteklenmiş, gençler fiziksel ve ahlaki gelişimleri için spora yönlendirilmiştir.

Eğitim ve kültür alanında yapılan bu benzersiz devrimler, yoksul ve savaştan çıkmış bir halkın küllerinden doğarak modern dünyayı yakalama, aydınlanma ve kendi milli kimliğini evrensel değerlerle bütünleştirme mücadelesinin en parlak destanıdır.