Türkiye'nin Gıda Güvencesindeki Coğrafi Avantajları ve Gıda İsrafı

Türkiye'nin Coğrafi Konumunun Gıda Güvencesine Katkısı

Türkiye, bulunduğu iklim kuşağı ve sahip olduğu topoğrafik özellikleriyle bitkisel ürün çeşitliliği açısından özel bir konumdadır. Bu zengin ürün çeşitliliğinin yanında birçok üründe yüksek yeterlilik düzeyine sahip olması ülkemize gıda güvencesi açısından büyük bir üstünlük sağlamaktadır. Üç kıtanın (Afrika, Asya, Avrupa) arasında bulunması Türkiye'yi kara yolu, deniz yolu ve hava yolu taşımacılığı için stratejik bir geçit hâline getirmektedir; bu durum gıda ürünlerinin hem ülke içinde hem de uluslararası alanda hızlı bir şekilde taşınmasını kolaylaştırırken tedarik zincirindeki gecikmeleri ve maliyetleri azaltmaktadır.

Anadolu toprakları tarımın yapıldığı ilk merkezler arasındadır. Çevresindeki farklı tarım kültürleri ve uygulamalarıyla etkileşimi, bu toprakların binlerce yıllık tarımsal bilgi birikimine ve tecrübeye sahip olmasını sağlamıştır; bu bakımdan Türkiye dünyanın en önemli bitkisel gen kaynaklarına ve biyoçeşitliliğine sahiptir.

İklim Değişikliği Riski

Öte yandan Türkiye, küresel iklim değişikliğinden en fazla etkilenebilecek bölgelerden biri olan Doğu Akdeniz Havzası'nda yer almaktadır. Türkiye yıllık ortalama 653 mm yağış miktarı ile yarı kurak bir bölgededir. İklim değişikliğine bağlı olarak gelecek yıllarda tarımsal üretimin %15 ila %25 oranında azalacağı tahmin edilmektedir; bu süreçte Doğu Akdeniz Havzası'nda sıcaklık artışıyla beraber yağış ve toprak neminde düşüş beklenmektedir. Bu değişiklikler tarım alanlarında verim ve üretim azalmalarına ve fiyat dalgalanmalarına yol açarak gıda güvencesi açısından risk oluşturmaktadır.

Gıda güvencesini sağlamak ve tedarik zincirinin etkinliğini sürdürmek için alınabilecek önlemlerden bazıları şunlardır: iklim değişikliği, su kıtlığı ve olası jeopolitik risklere karşı güçlü politikalar geliştirmek; tarımsal üretimde verimliliği artırmak; su kaynaklarını etkin bir şekilde yönetmek; lojistik altyapıyı güçlendirmek.

Gıda İsrafı

Gıda israfı, üretilen gıdaların ölçüsüz ya da bilinçsizce kullanılması ve tüketilmeden çöpe gitmesidir; tarladan tedarik zincirine, satış noktalarından evlere ve sofralara ulaşıncaya kadar üretilen gıdanın boşa gitmesi, yok olması veya tüketilemeyecek duruma gelmesiyle oluşur. Dünyada her yıl gıdaların yaklaşık üçte biri israf edilmektedir. Türkiye'de ise her yıl kişi başına 93 kilogram yiyecek çöpe atılmaktadır; bu, küresel çapta perakende satış noktaları, evler ve restoranlardaki tüketime hazır gıdaların yüzde 17'sinin doğrudan çöpe gitmesi anlamına gelmektedir.

Gıda kaybının ve israfının %56'sı gelişmiş ülkelerde, geriye kalan %44'lük kısmı ise gelişmekte olan ülkelerde ortaya çıkmaktadır. Gıda kayıpları gelişmekte olan ülkelerde daha çok üretim, saklama, işleme, dağıtım ve pazarlama aşamalarındaki altyapı eksikliğinden; gelişmiş ülkelerde ise perakende ve tüketim aşamalarındaki gıda israfından kaynaklanmaktadır. Gıdaların tarladan sofraya gelene kadarki tedarik zincirinde meydana gelen kayıplar, aynı zamanda işçilik, lojistik, su kullanımı, pişirme ve depolamada kullanılan enerji kaynaklarının da kaybına sebep olmaktadır.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından hazırlanan Gıda İsrafı Endeksi Raporu'na göre gıda israfının %61'i evsel atıklardan, %26'sı hizmet sektöründen, %13'ü perakende sektöründen kaynaklanmaktadır. Çin'in yüz ölçümünden daha geniş bir alan (9.600.000 km²) ve dünyadaki temiz su kaynaklarının %25'i, hiçbir zaman yenilmeyen ve çöpe giden gıdaların yetiştirilmesi için kullanılmaktadır.

Özet

• Türkiye'nin üç kıta arasındaki konumu ve zengin bitkisel gen kaynakları gıda güvencesi açısından üstünlük sağlarken, Doğu Akdeniz Havzası'nda yer alması nedeniyle iklim değişikliğinin tarımsal üretimde %15-25 azalmaya yol açması beklenmektedir.
• Gıda israfı, üretilen gıdanın tüketilmeden çöpe gitmesidir; dünyada üretilen gıdanın üçte biri israf edilirken Türkiye'de kişi başına yıllık 93 kg gıda çöpe atılmaktadır.
• Gıda israfının %61'i evsel atıklardan kaynaklanır; israf yalnızca gıdayı değil, üretiminde harcanan su, enerji ve işçiliği de boşa harcar; bu nedenle önlem alınması hem gıda güvencesi hem de kaynakların sürdürülebilirliği açısından kritiktir.