Türkiye ve Dünyada Başlıca Stratejik-Kritik Madenler

Bor: Türkiye'nin Küresel Liderliği

Bor; cam, seramik, deterjan, tarım, savunma, ileri teknoloji, enerji depolama ve nükleer uygulamalarda yaygın olarak kullanılan kritik bir madendir. Dünya bor rezervlerinin yaklaşık %74'ü Türkiye'de bulunmaktadır; geri kalan rezervler ABD, Rusya, Şili, Çin, Peru, Sırbistan, Bolivya, Kazakistan ve Arjantin gibi ülkelerdedir. Bu durum Türkiye'yi bor üretiminde küresel lider konumuna getirmektedir. Türkiye'deki başlıca bor yatakları Eskişehir-Kırka, Kütahya-Emet, Balıkesir-Bigadiç ve Bursa-Kestelek'te bulunmaktadır; bor ihracat geliri, sanayi üretimi ve enerji teknolojilerine sağladığı katkılarla ekonomik kalkınmaya önemli ölçüde katkı sağlamaktadır.

Elektrikli Araç ve Savunma Teknolojilerinde Kullanılan Madenler

Kobalt, bataryaların uzun ömürlü olmasını sağlaması ve ısıya dayanıklılığı sayesinde elektrikli araç bataryaları, süper alaşımlar ve savunma teknolojilerinde kullanılan stratejik-kritik bir madendir; dünya rezervleri ağırlıklı olarak Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde (%55) bulunur. Türkiye'de Manisa-Gördes, Manisa-Çaldağ ve Eskişehir-Mihalıççık-Yunus Emre başta olmak üzere Kastamonu, Bursa ve Uşak çevresinde kobalt varlığı tespit edilmiştir.

Titanyum; hafifliği, dayanıklılığı ve korozyona direnciyle havacılık, uzay, savunma ve tıp sanayilerinde kullanılan stratejik bir metaldir; dünya rezervlerinin büyük bölümü Avustralya (%38), Çin, Kanada, Norveç ve Güney Afrika'da bulunur. Türkiye'de Manisa-Alaşehir ve Sakarya-Karasu çevresinde titanyum içeren mineraller tespit edilmiştir.

Nikel; paslanmaz çelik, pil teknolojileri, havacılık ve elektronik sanayilerinde kullanılan önemli bir metaldir; dünya rezervlerinin büyük bölümü Endonezya (%42), Avustralya, Rusya, Filipinler ve Yeni Kaledonya'da bulunur. Türkiye'de Manisa-Çaldağ ve Gördes, Eskişehir-Mihalıççık-Yunus Emre ve Uşak-Banaz çevresinde nikel yatakları yer almaktadır.

Çelik ve Alaşım Sanayisinde Kullanılan Madenler

Krom; dayanıklı ve sert alaşımların, özellikle paslanmaz çelik ve metal kaplama sanayisinin üretiminde kullanılır; dünya rezervlerinin büyük bölümü Kazakistan (%41), Güney Afrika ve Hindistan'da yer alır. Türkiye krom açısından dikkat çeken ülkelerden biridir ve yatakları Elâzığ, Muğla, Denizli, Bursa, Kütahya, Eskişehir, Mersin, Adana, Kayseri, Erzincan, Sivas ve Bayburt illerinde bulunmaktadır (dünya rezervinde %5 pay).

Molibden; yüksek sıcaklığa ve korozyona dayanıklılığı sayesinde çelik, süper alaşım ve savunma sanayilerinde kullanılır; dünya rezervleri Çin (%39), ABD, Peru, Şili ve Rusya'da yoğunlaşır. Türkiye'de sınırlı rezerve rağmen bakır madenciliğiyle birlikte yan ürün olarak Bilecik, Tunceli, Kırıkkale, Erzincan ve Konya çevresinde molibden üretimi yapılmaktadır.

Niyobyum; metallere dayanıklılık kazandıran, paslanmaz çelik ve havacılık sanayisinde kullanılan bir elementtir; dünya rezervlerinin çok büyük bölümü (%94) Brezilya'dadır. Türkiye'de ekonomik olarak işletilebilir düzeyde niyobyum rezervi bulunmamaktadır.

Boksit, alüminyum üretiminin temel ham maddesidir; dünya rezervlerinin büyük bölümü Gine (%25), Avustralya, Vietnam, Brezilya ve Jamaika'da yoğunlaşmıştır. Türkiye'de Konya-Seydişehir, Antalya-Akseki ve Muğla-Milas çevresinde önemli boksit yatakları bulunmaktadır.

Çinko; paslanmaya dayanıklılığı sayesinde galvanizli çelik, pirinç, bronz, pil ve kimya sanayilerinde kullanılır; dünya rezervlerinin büyük bölümü Çin (%20), Avustralya, Peru, Meksika ve Rusya'dadır. Türkiye'de Rize-Çayeli, Adana-Horzum, Kayseri-Aladağ, Kütahya-Simav, İzmir-Bayındır ve Balıkesir-Biga Yarımadası çevresinde çinko yatakları yer almaktadır.

Sanayinin Temel Metalleri: Demir ve Manganez

Demir, sanayide en yaygın kullanılan metaldir; çelik, makine, inşaat, ulaşım ve enerji altyapısının temel ham maddesini oluşturur. Dünya rezervlerinin büyük bölümü Avustralya (%28), Brezilya, Çin, Hindistan ve Rusya'da yoğunlaşır. Türkiye'de Sivas, Malatya, Bingöl, Adana ve Kayseri çevresinde önemli demir yatakları bulunmaktadır.

Manganez; metallere dayanıklılık kazandıran, çelik üretimi ve pil teknolojilerinde kullanılan bir elementtir; dünya rezervlerinin büyük kısmı Güney Afrika (%33), Avustralya, Çin, Gabon ve Hindistan'dadır. Türkiye'de Denizli, Burdur, Adıyaman, Sivas, Kütahya, Erzincan ve Antalya çevresinde manganez yatakları bulunmasına rağmen bu yatakların çoğu düşük tenörlüdür.

Özet

• Türkiye, dünya bor rezervinin %74'üne sahip olarak bu madende küresel lider konumdadır; başlıca yatakları Eskişehir-Kırka, Kütahya-Emet, Balıkesir-Bigadiç ve Bursa-Kestelek'tedir.
• Kobalt, titanyum ve nikel elektrikli araç/savunma teknolojilerinde; krom, molibden, niyobyum, boksit ve çinko çelik/alaşım sanayisinde kullanılır; bu madenlerin dünya rezervleri genellikle birkaç ülkede yoğunlaşırken Türkiye'de de sınırlı yataklar tespit edilmiştir.
• Demir sanayide en yaygın kullanılan metal olup Sivas, Malatya, Bingöl gibi illerde bulunur; manganez ise Türkiye'de yaygın ama düşük tenörlü yataklara sahiptir.