Afetlerle Mücadelede İyi Uygulama Örnekleri

2015 Şili depreminde (magnitüd 8,3, derinlik 22,4 km) 4,5 metreyi aşan tsunami dalgaları oluşmuş, 179 ev tamamen yıkılmış, 13 kişi hayatını kaybetmiştir. 2003'te İran'ın Bem kentinde yaşanan magnitüd 6,6 büyüklüğündeki depremde ise tarihî Bem Kalesi ve şehirdeki binaların yaklaşık %80'i yıkılmış, yaklaşık 26 bin kişi hayatını kaybetmiştir. Aynı büyüklükteki afetlerin bu denli farklı sonuçlar doğurması, ülkelerin afetle mücadele stratejilerindeki farklılıkların önemini gösterir.

Afetlerin Dünya Genelindeki Dağılımı ve Mücadele Türleri

Dünyada her yıl farklı türde çok sayıda afet meydana gelir ve bu afetler dengeli dağılmaz: Güneydoğu Asya'da deprem/tsunami/volkanik püskürme, Güney Asya'da su baskını, Orta Amerika'da kasırga, Kuzey Afrika'da kuraklık, Akdeniz çevresinde orman yangını/deprem/heyelan daha sık görülür. Bu nedenle bölgeler farklı mücadele yöntemleri geliştirmiştir:

• Önlenemeyen afetlerde (deprem, tsunami, kasırga gibi) zararı en aza indirmeye yönelik önlemler öne çıkar: erken uyarı sistemleri, yıkımı azaltacak mimari tarz ve yer seçimi.
• Önlenebilir afetlerde (su baskını, heyelan, orman yangını, kuraklık, salgın gibi) afetin gerçekleşmesini önlemeye yönelik önlemler öne çıkar: dere yatağı ıslahı, dik yamaçlara istinat duvarı yapımı, orman yangını uyarı/müdahale sistemleri.

Dünyadan Örnek Afetler ve Alınan Tedbirler

• Katie Kasırgası (ABD, Oklahoma, Mayıs 2023): Saatte 200-210 km hıza ulaşan kasırgada 9'u çocuk 24 kişi hayatını kaybetmiş, 237 kişi yaralanmıştır. Erken uyarı, tahliye ve yer altı sığınakları kullanımı zararı azaltmaya yönelik tedbirlerdir.
• Rio Grande do Sul Su Baskını (Brezilya, Nisan 2024): 158 kişi hayatını kaybetmiş, 88 kişi kaybolmuş, 2,3 milyon kişi etkilenmiştir. Akarsu yataklarının/drenaj kanallarının ıslahı, yatağa imarın yasaklanması, erken uyarı ve tahliye başlıca tedbirlerdir.
• Petropolis Heyelanı (Brezilya, Şubat 2022): Şiddetli yağış sonrası yaşanan heyelanda 223 kişi hayatını kaybetmiş, 121 kişi kaybolmuştur. Dik yamaçlara istinat duvarı yapımı ve risk altındaki yerleşmelerin taşınması önerilir.
• Fukushima Daiichi Nükleer Santral Kazası (Japonya, 11 Mart 2011): Deprem sonrası tsunamiyle sıcaklık/basınç artışına bağlı hidrojen patlaması yaşanmıştır. Nükleer tesislerin deprem riski düşük bölgelere kurulması, tsunami erken uyarı sistemleri ve hızlı tahliye en önemli tedbirlerdir.
• Töhoku Depremi ve Tsunamisi (Japonya, 2011): Magnitüd 9,1, yaklaşık 6 dakika süren deprem sonrası saatte 500 km hızla ilerleyen, 35-40 metre boyunda dalgalar oluşmuş; 19.759 kişi hayatını kaybetmiş, 6.242 kişi yaralanmış, 2.553 kişi kaybolmuştur. Zemini sağlam alanlara yerleşme, depreme dayanıklı mimari, tsunami erken uyarı sistemi ve halk eğitimi başlıca tedbirlerdir.
• Muğla Orman Yangınları (Türkiye, 29 Temmuz-6 Ağustos 2021): Yaklaşık 9.052 hektar orman alanı zarar görmüş, 8 kişi hayatını kaybetmiş, 1.520 kişi yaralanmıştır. Yangın uyarı sistemleri, hızlı müdahale ekipleri ve riskli faaliyetlerin yasaklanması önerilir.

Afet Yönetim Sistemi

İnsan, geçmişten günümüze doğal ve beşerî süreçlerin etkisiyle oluşan çok sayıda afete maruz kalmıştır; afetler beşerî ortamda (şehir, yol, sanayi tesisi) ve "yeşil vatan" olarak adlandırılan doğal ortamda ciddi zararlara yol açabilir. Ülkeler, bu olumsuz etkileri en aza indirmek için afet yönetim sistemleri oluşturmuştur; bu sistemler afet öncesi, afet esnası ve afet sonrası yapılması gerekenleri kapsar. Ülkeler afet öncesinde risk/zarar azaltma ve hazırlık çalışmalarına, afet esnası ve sonrasında ise müdahale ve iyileştirme çalışmalarına odaklanır — ancak zararları en aza indirmek için özellikle afet öncesi çalışmalara ağırlık verilmesi tercih edilir.

Türkiye'den İyi Uygulama Örneği: Gaziantep Risk Haritası

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi İtfaiye Dairesi Başkanlığı tarafından geliştirilen, coğrafi bilgi sistemi tabanlı bu çalışmada şehirdeki tüm afet/acil durum olayları ilçe ve mahalle bazlı haritaya işlenmekte; müdahale araçları, hidrantlar ve müdahale istasyonları da sisteme kaydedilmektedir. Türkiye'de ilk kez uygulanan bu sisteme bugüne kadar 30.000'e yakın olay girişi yapılmıştır; sistem üç yıldır kesintisiz çalışmaktadır. Sistem yangın, deprem, sel/su baskını, toprak kayması, arazi yangını ve tüm arama-kurtarma olaylarını kapsar; amacı Gaziantep'teki afet ve riskleri belirleyerek öncesi/esnası/sonrasına yönelik eylem planı hazırlamak ve afet zararlarını azaltmaktır.

Dünyadan İyi Uygulama Örneği: Potenza #weResilient (İtalya)

2004'ten bu yana Potenza Bölgesel Planlama ve Kalkınma Kurumu (İtalya), afet risk azaltma politikalarında önemli rol oynamıştır. Çok paydaşlı ve topluluk odaklı bir yaklaşımla, çevresel sürdürülebilirlik, bölgesel güvenlik ve iklim değişimi politikalarını birleştiren #weResilient stratejisini oluşturmuştur. 2013'te kamuya sunulan Ana Bölgesel Koordinasyon Planı, yerel yönetim kararlarının geniş bir kalkınma bakış açısıyla yönlendirilmesini amaçlayan yapısal bir araçtır. Stratejinin hedefi, "dirençlilik" kavramını bölgesel kalkınma politikalarına yapısal olarak dâhil etmek; kadınlar, yaşlılar, gençler, engelliler ve göçmenler dâhil toplumun farklı kesimlerini karar alma süreçlerine dâhil etmektir.

Özet

• Afetler dünya genelinde dengesiz dağılır; önlenemeyen afetlerde (deprem, tsunami, kasırga) zarar azaltma, önlenebilir afetlerde (su baskını, heyelan, orman yangını) önleme odaklı stratejiler izlenir.
• Afet yönetimi öncesi (risk/zarar azaltma, hazırlık), esnası ve sonrası (müdahale, iyileştirme) olmak üzere üç aşamada ele alınır; asıl ağırlık afet öncesi çalışmalara verilir.
• Gaziantep'in CBS tabanlı risk haritası ve İtalya'daki Potenza'nın #weResilient stratejisi, afetlerle mücadelede kurumsal ve toplum katılımlı iyi uygulama örnekleridir.