Afetlerden Korunma

Afete dirençli yaşam alanları oluşturabilmiş ülkeler, oluşturamamış ülkelere göre aynı etki ve şiddetteki afetlerden aynı düzeyde etkilenmez. Ülkeler ve yerel yönetimler afet öncesi, esnası ve sonrası için afet yönetimi çalışmaları yürütür; bu çalışmaların en önemli kısmı afet öncesi risk ve zarar azaltmaya yönelik çalışmalardır. Bunların başlıcaları tehlike ve risklerin belirlenmesi, tahmin/erken uyarı sistemlerinin kurulması ve fiziksel-yapısal zarar azaltma çalışmalarıdır.

Tehlike ve Risklerin Belirlenmesi

Bir bölgedeki potansiyel tehlike ve risklerin belirlenmesi, afet yönetiminin ilk ve en önemli adımlarından biridir. Risk durumunun belirlenmesinde bölgenin coğrafi konumu, yer şekilleri, jeolojik yapısı, iklimi, bitki örtüsü, yerleşmelerin konumu, imar planı ve bina yapıları belirleyicidir. Örneğin fay hattına yakın, deniz kıyısında, etrafı dik yamaçlı dağlarla çevrili bir yerleşme öncelikle deprem tehlikesiyle karşı karşıyadır; böyle bir deprem aynı zamanda tsunami veya heyelan gibi başka tehlikeleri de tetikleyebilir. Yerleşmenin konumu, imar düzeni ve bina yapısı afetlere dirençli değilse tehlikeli olayların afete dönüşme riski artar.

Tahmin ve Erken Uyarı Sistemleri

Afeti önceden tespit edip kurum, kuruluş ve vatandaşları en kısa sürede haberdar etmek, afetin zararını azaltmada önemlidir. Bu amaçla yerel, ulusal ve uluslararası ölçekte erken uyarı sistemleri kurulmuştur:

• J-Alert (Japonya) — Ulusal Erken Uyarı Sistemi
• FLEWS (Hindistan) — Su Baskını Erken Uyarı Sistemi
• Okyanus Tabanı Sismik Uyarı Sistemi — Büyük Okyanus kıyısındaki ülkelerin tsunami ve büyük depremler için oluşturduğu sistem
• Pasifik Erken Uyarı Sistemi — Deprem ve tsunaminin sık yaşandığı Büyük Okyanus kıyısında Japonya, Çin ve ABD'nin öncülüğünde 26 ülkenin kurduğu ortak sistem; tsunamileri önceden tespit ederek kıyı bölgesindeki insanların acilen tedbir almasını sağlar

Fiziksel ve Yapısal Zarar Azaltma Çalışmaları

Afet riskini azaltmak için yapılan başlıca çalışmalar:

• Su baskını riski olan yerlerde: akarsu yataklarında bina yapımını önleme, drenaj altyapısı, taşkın önleyici ıslah çalışmaları.
• Heyelan riski olan yamaçlarda: istinat duvarları yapımı.
• Deprem riski olan bölgelerde: bina güçlendirmeleri, yeni binaların depreme dayanıklı yapılması, dayanıksız binaların tespit edilip güçlendirilmesi veya yıkılıp yerine dayanıklı konutlar yapılmasıyla gerçekleştirilen kentsel dönüşüm.

Deprem riski taşıyan ve başka bölgeye taşınma imkânı olmayan yerleşmelerde, zemini sağlam alanların imara açılması deprem dalgalarının etkisini ve bina yıkılma ihtimalini azaltır. Risk altındaki yerleşim birimlerini fay hatlarından uzak, zemini sağlam bölgelere taşımak da bir önlemdir (örn. TOKİ'nin Kahramanmaraş Karacasu'da zemini sağlam araziye yaptığı depreme dayanıklı konutlar); ancak bu tür taşımanın ekonomik, sosyal ve çevresel boyutu büyüktür ve binlerce binalı büyük şehirlerde neredeyse uygulanamaz.

Türkiye'de en fazla can ve mal kaybına yol açan afet türü depremlerdir. Deprem zararlarını azaltmak için zemini sağlam alanların imara açılması ilk önlemdir; sağlam zeminlerde deprem dalgalarının etkisi daha azdır.

Yapısal Olmayan Riskler

Binaların taşıyıcı sisteminden bağımsız olarak, içindeki büyük/yüksek/ağır/tekerlekli eşyalar ile raflardaki malzemelerin yer değiştirmesinden kaynaklanan tehlikelere yapısal olmayan riskler denir; deprem anında bu eşyaların devrilmesi/düşmesi ciddi zararlara yol açabilir. Alınabilecek basit önlemler arasında büyük eşyaların duvara sağlam şekilde sabitlenmesi, açık raflarda ağır/sert cisim bulundurulmaması, yatak ve koltukların pencere önüne konulmaması sayılabilir — bu basit tedbirler büyük can ve mal kaybının önüne geçebilir.

Bir bölgedeki afetlerden korunma uygulamalarını belirleyen temel etken mekânın özellikleridir: coğrafi özellikler, yerleşmenin mimari durumu ve binaların yapısı bu konuda belirleyicidir.

Özet

• Afet öncesi risk azaltma çalışmaları üç ana başlıkta toplanır: tehlike/risklerin belirlenmesi, erken uyarı sistemleri (J-Alert, FLEWS, Pasifik Erken Uyarı Sistemi gibi) ve fiziksel/yapısal zarar azaltma (ıslah, istinat duvarı, bina güçlendirme, kentsel dönüşüm).
• Türkiye'de en fazla can/mal kaybına yol açan afet depremdir; zemini sağlam alanların imara açılması ve risk altındaki yerleşimlerin taşınması başlıca önlemlerdir.
• Yapısal olmayan riskler (eşyaların devrilmesi/düşmesi), basit sabitleme önlemleriyle büyük ölçüde azaltılabilir.