Afet Bilinci

Bireylerin ve toplumun karşı karşıya olduğu afet risklerini en aza indirmeye yönelik bilişsel, duyuşsal ve psikomotor bilgi ve becerilere ilişkin farkındalık düzeyine afet bilinci denir. Afet bilinci yalnızca afet öncesinde risklerin farkında olunmasını değil; afet esnasında ve sonrasında yaşanılan çevre ve yaşam alanları için en sağlıklı kararların verilebilmesini, gerekli iyileştirme çalışmalarında etkin olarak yer alınmasını da kapsar. Bu yönüyle afet bilinci güvenli yaşam kültürünün bir parçasıdır; çünkü afet bilincine sahip bireyler, afetlerden korunmanın ve afetlerden gelebilecek zararların azaltılmasının en önemli unsurudur.

Afet Bilinci ile Afete Hazırlık İlişkisi

Afet bilinci ile afet riski taşıyan olaylara karşı hazırlıklı olma arasında doğrudan bir ilişki vardır. Birleşmiş Milletler Afetlerin Azaltılması Uluslararası Stratejisi'ne (UNISDR) göre afetlere hazırlık kavramı; hükûmetler, profesyonel müdahale ve kurtarma kuruluşları, topluluklar ve bireyler tarafından muhtemel, yakın veya mevcut tehlikeli olayların sonuçlarını etkili bir şekilde tahmin etmek, bunlara müdahale etmek ve bunlardan kurtulmak için geliştirilen bilgi ve kapasite olarak tanımlanır.

Afet hazırlığı kapsamında yer alan başlıca unsurlar şunlardır:

• Afet risklerinin analizi
• Erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi
• Acil durum planlaması
• Ekipman ve malzemelerin stoklanması
• Koordinasyon
• Tahliye ve halkı bilgilendirme
• Eğitim ve saha tatbikatları

Afete hazırlık kavramının yolu tam olarak burada afet bilinci ile kesişir. Afete hazırlık, doğru uygulamalarla birleştirildiğinde toplumlarda afet bilincinin kazanılması sağlanır.

Afet Bilincinin Dirençli Toplum Oluşturmadaki Rolü

Afet bilinci, bireysel ve toplumsal düzeyde afetlere hazır olma ve afetlere karşı dirençli bir toplum oluşturmada önemli bir adımdır. Bu nedenle afetlere dirençli yaşam alanlarının oluşturulmasında topluma afet bilinci farkındalığının kazandırılmış olması ön koşuldur.

Afet bilinci kazanmış bir birey ya da toplum; afet esnasında hayat kurtarma, toplumsal dayanışmanın sağlanması, maddi kayıpların azaltılması ve iletişim ağının güçlendirilmesi gibi süreçlerde daha koordineli bir şekilde hareket eder. Afet bilincinin oluşum sürecinin önemli adımları şunlardır:

• Afet eğitimi
• Afete karşı farkındalık kazandırma
• Acil durum planları
• İletişim stratejileri
• Afet çantası hazırlama
• Toplumsal katılım

Bu adımların her biri, bireylerin ve toplulukların bir afet anında ne yapacağını önceden bilmesini, panik ve kararsızlık yerine planlı ve hızlı tepki verebilmesini sağlar. Örneğin okullarda düzenlenen afet eğitimleri (Görsel 6.11), öğrencilerin hem afet öncesinde alınması gereken önlemleri hem de afet anında izlenmesi gereken adımları öğrenmesini sağlayarak afet bilincinin küçük yaşlardan itibaren kazandırılmasına katkı sunar.

Okul ve Yaşam Alanı Ölçeğinde Afet Bilinci

Bir yerleşim biriminin ya da kurumun (örneğin bir okulun) belirli bir afet riskine ne ölçüde hazır olduğu, somut ölçütlerle değerlendirilebilir. Bu değerlendirmede şu unsurların varlığı önemlidir: ilgili afete yönelik bir afet eylem planının hazır bulunması, görev dağılımının ilgili kişiler tarafından bilinmesi, belirli zaman aralıklarıyla tatbikatların yapılması, gerekli araç ve gereçlerin hazır ve ulaşılabilir olması, kurumdaki tüm bireylerin afet durumunda üzerine düşen sorumluluklar konusunda gerekli farkındalık ve beceriye sahip olmasıdır. Bu ölçütlerin karşılanması, bireysel afet bilincinin kurumsal ve toplumsal düzeyde afete dirençli bir yapıya dönüşmesini sağlar.

Özet

• Afet bilinci; afet risklerini en aza indirmeye yönelik bilişsel, duyuşsal ve psikomotor farkındalık düzeyidir ve güvenli yaşam kültürünün bir parçasıdır.
• UNISDR'a göre afete hazırlık; risk analizi, erken uyarı sistemleri, acil durum planlaması, stoklama, koordinasyon, tahliye/bilgilendirme ve eğitim/tatbikatları kapsar; afet bilinci bu hazırlıkla kesişir.
• Afet bilinci kazanmış toplumlar afet anında hayat kurtarma, dayanışma, maddi kayıp azaltma ve iletişimde daha koordineli davranır; bu bilincin oluşumunda afet eğitimi, farkındalık, acil durum planları, iletişim stratejileri, afet çantası ve toplumsal katılım önemlidir.