Bileşiklerin Adlandırılması

Bileşikler, kendilerini oluşturan elementlerin sembollerini içeren kimyasal formüllerle gösterilir; formül, bileşiği oluşturan elementler ile bu elementlerin sayıca birleşme oranı hakkında bilgi verir. Organik bileşikler dışında bilinen binlerce anorganik bileşiğin sistematik adlandırılması IUPAC tarafından belirlenen kurallarla yapılır. İyonlar arasında oluşan iyonik yapılı bileşikler ile kovalent bağla oluşan moleküler yapılı bileşikler için farklı adlandırma sistematiği kullanılır.

İyonik Bileşiklerin Adlandırılması

İyonik bileşiklerde adlandırma yapılabilmesi için bileşiği oluşturan iyonların adları bilinmelidir. Bazı yaygın katyon adları: Li⁺ lityum, Na⁺ sodyum, K⁺ potasyum, Mg²⁺ magnezyum, Ca²⁺ kalsiyum, Al³⁺ alüminyum, NH₄⁺ amonyum. Bazı yaygın anyon adları: F⁻ florür, Cl⁻ klorür, Br⁻ bromür, S²⁻ sülfür, N³⁻ nitrür, O²⁻ oksit, OH⁻ hidroksit, SO₄²⁻ sülfat, NO₃⁻ nitrat, CO₃²⁻ karbonat, PO₄³⁻ fosfat.

İyonik bileşiklerin adlandırılmasında bileşiği oluşturan katyon ve anyonun adı sırasıyla belirtilir; formüldeki atom sayıları adlandırmada dikkate alınmaz. Örneğin Na₂S bileşiği "sodyum sülfür" olarak adlandırılır (2 rakamı isimde belirtilmez). Benzer şekilde NaCl "sodyum klorür", MgBr₂ "magnezyum bromür", Al₂S₃ "alüminyum sülfür" olarak adlandırılır. Poliatomik (çok atomlu) iyonlar içeren bileşikler de aynı kurala göre adlandırılır: CaCO₃ "kalsiyum karbonat", K₃PO₄ "potasyum fosfat" gibi.

Birden Fazla Katyon Formu Olan Metaller

Cu⁺/Cu²⁺, Fe²⁺/Fe³⁺ gibi bazı geçiş ve p bloku metalleri, bileşiklerinde birden fazla katyon formunda bulunabilir (Cr: +2,+3,+6; Mn: +2,+4,+7; Cu: +1,+2; Pb: +2,+4; Sn: +2,+4; Fe: +2,+3; Co: +2,+3; Ag: +1,+2). Bu durumda metal iyonunun bileşikteki yükseltgenme basamağı Romen rakamıyla belirtilir. Örneğin:

• CuO: Bakır(II) oksit, Cu₂O: Bakır(I) oksit
• CuF₂: Bakır(II) florür, CuBr: Bakır(I) bromür
• FeCl₃: "demir(III) klorür" olarak adlandırılır ve "demir üç klorür" şeklinde okunur.

Gümüş (Ag) elementinin adlandırılmasında ise yaygın yükseltgenme basamağı (+1) Romen rakamıyla belirtilmez: AgF "gümüş florür" olarak adlandırılırken, daha az yaygın olan AgF₂ "gümüş(II) florür" şeklinde adlandırılır.

Moleküler Yapılı Bileşiklerin Adlandırılması

Moleküler yapıdaki bileşiklerin adlandırılabilmesi için Latince rakamların bilinmesi gerekir: 1 mono, 2 di, 3 tri, 4 tetra, 5 penta, 6 hekza, 7 hepta, 8 okta.

Bileşik formüllerinde genellikle elektronegatifliği az olan element öne yazılır. Adlandırmada bu elementin sağ altındaki sayı Latince ön ek olarak elementin adına, elektronegatifliği büyük olan elementin sağ altındaki sayı ise Latince ön ek olarak anyon formundaki adına eklenir. Örnekler:

• N₂O₃: Diazot trioksit
• SO₃: Kükürt trioksit
• CS₂: Karbon disülfür
• CCl₄: Karbon tetraklorür
• N₂O: Diazot monoksit
• N₂O₅: Diazot pentaoksit
• CO: Karbon monoksit

İlk element için "mono" ön eki basitlik amacıyla kullanılmaz (örneğin CO "monokarbon monoksit" değil, sadece "karbon monoksit"tir); ancak ikinci element (ametal/anyon) için "mono" ön eki kullanılmalıdır. Ayrıca oksit adına "mono-", "tetra-" ya da "penta-" ön eki getirildiğinde ekteki son sesli harf düşer: monoksit, tetroksit, pentoksit şeklinde yazılır (örneğin "tetraoksit" değil "tetroksit").

Geleneksel Adlar

Bazı bileşiklerin sistematik adları, geleneksel (yaygın) adlarının çok kullanılması nedeniyle günlük hayatta tercih edilmez:

• H₂O: Su (sistematik adı: dihidrojen monoksit)
• NH₃: Amonyak (sistematik adı: trihidrojen mononitrür)

Bu örnekler, kimyasal formül ile sistematik adlandırma arasında tam bir uyum olsa da bazı çok yaygın bileşiklerin günlük dilde tarihsel/geleneksel isimleriyle anılmaya devam ettiğini gösterir. İlginç bir uyumsuzluk da amonyakta görülür: NH₃'ün formülünde hidrojen önce yazılmasına rağmen, sistematik adı olan "trihidrojen mononitrür" IUPAC'ın elektronegatiflik kuralına tam uymaz; bu tür istisnalar, sistematik adlandırma kurallarının bazı çok eski ve yaygın bileşiklerde geleneksel kullanım nedeniyle esnetildiğini gösterir.

Ek Uygulama Örnekleri

Sistematik adlandırma kuralları farklı bileşik türlerinde tekrar uygulanarak pekiştirilebilir. Örneğin SO₂ bileşiğinde kükürt (elektronegatifliği 2,58) oksijenden (3,44) daha düşük elektronegatifliğe sahip olduğundan önce yazılır ve bileşik iki oksijen atomu için "di" ön eki alarak kükürt dioksit olarak adlandırılır. Moleküler bileşiklerde doğru formül yazımını belirlemek için de aynı elektronegatiflik sıralaması kullanılır: azotun elektronegatifliği (3,04) klorunkinden (3,16) düşük olduğundan azot önce yazılır ve doğru formül NCl₃'tür, "Cl₃N" değildir; benzer şekilde fosforun elektronegatifliği klordan düşük olduğundan doğru formül PCl₃'tür, "Cl₃P" değildir. Bu örnekler, bir bileşiğin formülünü doğru yazabilmek için önce bileşiği oluşturan elementlerin elektronegatiflik değerlerinin karşılaştırılması gerektiğini gösterir.

Formüldeki Element Sırasının Elektronegatiflikle İlişkisi

Bileşikleri oluşturan elementlerin bileşik formülündeki konumu, elektronegatiflik değerleriyle ilişkilidir: elektronegatifliği düşük olan element formülde önce, elektronegatifliği yüksek olan element sonra yazılır. Örneğin N₂O₃ bileşiğinde azotun elektronegatifliği (3,04) oksijeninkinden (3,44) düşük olduğu için azot önce yazılır; CCl₄ bileşiğinde karbonun elektronegatifliği (2,55) klorunkinden (3,16) düşük olduğu için karbon önce yazılır. Bu kural sayesinde NCl₃, CS₂ ve PCl₃ gibi formüllerin doğru yazılışı (elektronegatifliği düşük elementin önce gelmesi) belirlenebilir.