Atatürk Dönemi'nde Demokratikleşme Yolunda Atılan Adımlar

Demokrasi ve Çok Partili Siyasi Hayat

Demokrasi, halkın egemenliğine dayanan, farklı düşünce ve inançlara saygı gösterilen bir yönetim biçimidir. Cumhuriyetin ilanından sonra Türkiye'de demokrasinin tüm kurum ve kurallarıyla yerleşmesi için yoğun bir çaba harcanmıştır. Demokrasilerde "milli egemenlik" (hâkimiyetin kayıtsız şartsız millette olması) ilkesi esastır. Bu ilkenin tam anlamıyla hayata geçebilmesi için farklı siyasi görüşlerin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) temsil edilmesi, yani çok partili siyasi hayata geçilmesi gerekiyordu.

Tek bir partinin bulunduğu yönetimlerde, hükümetin denetlenmesi zordur. Farklı görüşlerin meclise yansıması, farklı çözüm yollarının üretilmesi ve mevcut hükümetin (iktidar partisinin) eleştirilerek denetlenebilmesi için birden fazla siyasi partiye ihtiyaç vardır. Mustafa Kemal Atatürk, demokrasinin bu temel gereksinimini çok iyi bildiği için kendi döneminde çok partili hayata geçiş denemelerini özellikle teşvik etmiş ve desteklemiştir.

İlk Siyasi Parti: Halk Fırkası (Cumhuriyet Halk Fırkası)

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk siyasi partisi, Mustafa Kemal tarafından 9 Eylül 1923'te kurulan Halk Fırkası'dır. Cumhuriyetin ilanından sonra "Cumhuriyet Halk Fırkası" adını almıştır. (1935 yılında ise "Parti" kelimesi kullanılmaya başlanmış ve Cumhuriyet Halk Partisi - CHP olmuştur).

Özellikleri: - TBMM'deki Birinci Meclis döneminde faaliyet gösteren Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun partiye dönüştürülmesiyle kurulmuştur. - Türkiye'de inkılapları gerçekleştiren, cumhuriyeti kuran ve çağdaşlaşma adımlarını atan kurucu kadronun partisidir. - Ekonomide "Devletçilik" modelini benimsemiştir. (Yani yatırımların, büyük fabrikaların ve işletmelerin doğrudan devlet eliyle yapılması ilkesini savunmuştur). - 1923 yılından 1950 yılına kadar ülkeyi kesintisiz olarak tek başına yönetmiştir.

Ancak mecliste sadece Cumhuriyet Halk Fırkası'nın bulunması, hükümetin icraatlarının yeterince denetlenememesine yol açıyordu. Demokratik yapının güçlenmesi için muhalefet yapacak yeni partilere ihtiyaç duyuluyordu.

İlk Muhalefet Partisi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924)

Cumhuriyetin ilanı, halifeliğin kaldırılması ve yeniliklerin ardı ardına çok hızlı bir şekilde gerçekleştirilmesi, Kurtuluş Savaşı'nı birlikte yürüten bazı komutanlar ve siyasetçiler arasında görüş ayrılıklarına neden oldu. Bu fikir ayrılıkları sonucunda Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Adnan Adıvar gibi Milli Mücadele'nin çok önemli isimleri Cumhuriyet Halk Fırkası'ndan ayrılarak Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı (İlerici Cumhuriyet Partisi) kurdular.

Partinin Temel Özellikleri: - Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir. - Kurucuları, Milli Mücadele'nin önde gelen paşalarıdır. - Ekonomide iktidar partisinden farklı olarak "Liberalizm"i (serbest piyasa ekonomisi / özel sektörün desteklenmesi) savunmuştur. - Parti tüzüğüne "Parti, dini inançlara ve fikirlere saygılıdır" maddesini koymuşlardır.

Kapanış Nedeni ve Sonucu: Parti tüzüğündeki "dini inançlara saygılıdır" maddesi, kötü niyetli kişiler tarafından istismar edildi. İnkılaplara karşı olan, cumhuriyet ve laiklik karşıtı kişiler bu parti etrafında toplanmaya başladı. 1925 yılında Doğu Anadolu'da, cumhuriyet rejimini ve laik düzeni yıkmaya yönelik çok büyük çaplı bir ayaklanma olan Şeyh Sait İsyanı çıktı. İsyan güçlükle bastırıldı. İsyanın kışkırtılmasında ve çıkmasında partinin bazı üyelerinin rolü olduğu gerekçesiyle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, güvenliği sağlamak için çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanılarak kapatıldı (5 Haziran 1925). Böylece, çok partili siyasi hayata geçişin ilk denemesi güvenlik ve rejim endişeleri sebebiyle başarısızlıkla sonuçlanmış oldu.

Mustafa Kemal'e Suikast Girişimi (16 Haziran 1926)

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasından sonra muhalifler yeraltına çekildi. Cumhuriyetin ilanından ve yapılan laik yeniliklerden rahatsız olan bu kesimler, Mustafa Kemal'i ortadan kaldırarak eski düzene (saltanat ve hilafete) geri dönebileceklerini düşündüler. Bu amaçla İzmir'de bir suikast planladılar. Planı yapıp uygulayacak olanlar, eylemi gerçekleştirdikten sonra Giritli Şevki adında bir motorcu yardımıyla deniz yoluyla Yunanistan'a kaçacaklardı.

Ancak Mustafa Kemal'in İzmir'e gelişi planlanandan bir gün gecikince paniğe kapılan Giritli Şevki, yakalanma korkusuyla durumu İzmir Valisi'ne ihbar etti ve suikastçılar silahlarıyla birlikte yakalandı. Suikast girişiminin öğrenilmesi, tüm yurtta büyük bir infial ve tepkiyle karşılandı. Halk, mitingler düzenleyerek Mustafa Kemal'e ve Cumhuriyet'e olan bağlılığını gösterdi.

Mustafa Kemal bu olay üzerine, tarihe geçen o ünlü sözünü söylemiştir: "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır." Bu söz, Mustafa Kemal'in yeni Türk Devleti'ni kendi şahsi varlığına değil, milletin iradesine ve sağlam kurumsal temellere dayandırdığını açıkça gösterir.

İkinci Muhalefet Partisi: Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930)

1929 yılında Amerika'da başlayan ve tüm dünyayı sarsan Dünya Ekonomik Bunalımı (Kara Perşembe), Türkiye'yi de derinden etkiledi. Ekonomik sıkıntıların artması üzerine Mustafa Kemal, hükümetin uyguladığı ekonomi politikalarının mecliste eleştirilerek tartışılması, yeni çözüm yollarının bulunması ve Türkiye'de demokratikleşme sürecinin devam etmesi amacıyla, güvendiği yakın arkadaşı Ali Fethi (Okyar) Bey'den yeni bir siyasi parti kurmasını istedi. Bu doğrudan teşvikle Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu.

Partinin Temel Özellikleri: - Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci muhalefet partisidir. - Doğrudan Mustafa Kemal'in isteği ve desteği ile kurulmuştur. - Cumhuriyet ve laiklik ilkelerine gönülden bağlıdır. - Ekonomide tıpkı Terakkiperver Fırka gibi "Liberalizm" (serbest piyasa ve özel teşebbüs) modelini benimsemiştir.

Kapanış Nedeni ve Sonucu: Serbest Cumhuriyet Fırkası şubeleri ülke genelinde açılmaya başlandıktan kısa bir süre sonra, yine inkılaplara ve cumhuriyete karşı olan fırsatçıların partiye üye olmaya ve parti toplantılarını gösteri alanlarına çevirmeye başladığı görüldü. Partinin genel başkanı Ali Fethi Bey, kontrolü kaybetmeye başladığını ve partisine eski düzen yanlılarının doluştuğunu fark etti. Cumhuriyet rejimine zarar vermemek ve en yakın arkadaşı Mustafa Kemal ile karşı karşıya gelmemek için 17 Kasım 1930'da kendi partisini kapatma kararı aldı. Böylece çok partili hayata geçişin ikinci denemesi de, rejim karşıtlarının suistimali nedeniyle başarısızlıkla sonuçlandı.

Menemen (Kubilay) Olayı (23 Aralık 1930)

Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapanmasından sadece birkaç hafta sonra, İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet adında gerici bir yobaz ve adamları tarafından cumhuriyet ve laiklik karşıtı büyük bir isyan çıkarıldı. İsyanı bastırmak, halkı sakinleştirmek ve devleti temsil etmek amacıyla bölgeye giden genç öğretmen Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay, isyancılar tarafından acımasızca şehit edildi. (Bu olaya aynı zamanda Kubilay Olayı da denir).

Bu kanlı ve acı olay, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasının ne kadar isabetli bir karar olduğunu kanıtladı. Aynı zamanda, henüz çok partili siyasi hayata geçmek için ortamın tam anlamıyla uygun olmadığını, halkın belli kesimlerinin (özellikle gerici grupların) yenilikleri ve laikliği tam olarak benimsemediğini net bir şekilde gösterdi. Menemen Olayı, Türkiye'de cumhuriyet rejimini yıkmaya yönelik çıkarılan, Şeyh Sait isyanından sonraki ikinci büyük gerici isyandır.

Genel Değerlendirme: Atatürk döneminde demokrasiyi tam anlamıyla oturtmak ve mecliste farklı düşüncelere yer vermek amacıyla çok partili hayata geçiş denemeleri samimiyetle yapılmış; ancak Şeyh Sait İsyanı ve Menemen Olayı gibi rejimi tehdit eden gerici gelişmeler, ortamın demokratikleşme için henüz yeterince olgunlaşmadığını göstermiştir. Bu sebeple Türkiye'de Atatürk hayattayken kesintisiz çok partili hayata tam olarak geçilememiştir. Ancak bu yolda atılan adımlar, gelecekteki demokrasi kültürü için çok önemli bir tecrübe oluşturmuştur. Kesintisiz çok partili siyasi hayata geçiş ancak 1946 yılında, Demokrat Parti'nin kurulmasıyla mümkün olmuştur.

Konu Kavrama ve Muhakeme Testi