Türkiye Cumhuriyeti'ne Yönelik Tehditler

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu ve ardından gerçekleştirilen inkılaplar, Türk milletini çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmayı hedeflemiştir. Ancak bu yenilik hareketleri ve çağdaşlaşma çabaları, herkes tarafından olumlu karşılanmamış; eski düzeni geri getirmek isteyen, yeniliklere karşı çıkan bazı grupların tepkisine neden olmuştur. Bu tepkiler zaman zaman devlete, cumhuriyete ve bizzat Mustafa Kemal Atatürk'e yönelik ciddi tehditlere dönüşmüştür.

Bu konuda, Türkiye Cumhuriyeti'nin yeni kurulduğu dönemde karşılaştığı üç önemli iç tehdidi ve olayı inceleyeceğiz: Şeyh Sait İsyanı, Mustafa Kemal'e Suikast Girişimi ve Menemen (Kubilay) Olayı.

1. Şeyh Sait İsyanı (1925)

Cumhuriyetin ilanından sonra laik ve çağdaş bir devlet kurma yolunda atılan adımlar (örneğin Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun kabulü), bazı çevrelerde rahatsızlık yaratmıştı. Dinî duyguları istismar eden ve saltanat-hilafet sistemini geri getirmek isteyen gruplar harekete geçti.

İsyanın Nedenleri

• İnkılaplara Karşı Olunması: Halifeliğin kaldırılması ve laiklik alanında atılan adımların bazı kesimler tarafından kabullenilmemesi.
• Dış Güçlerin Kışkırtması (İngiltere): Musul meselesi nedeniyle Türkiye ile karşı karşıya gelen İngiltere'nin, Türkiye'yi zayıf düşürmek için bölgedeki bazı grupları kışkırtması ve isyanı desteklemesi. (İngiltere, Türkiye'nin Musul'a askeri harekat yapmasını engellemek istiyordu).
• Saltanat ve Hilafeti Geri Getirme İsteği: İsyanın lideri Şeyh Sait'in dini argümanlar kullanarak halkı kışkırtması.

İsyanın Gelişimi

1925 yılının Şubat ayında Diyarbakır'ın Piran köyünde başlayan isyan, kısa sürede Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da geniş bir alana yayıldı. İsyanın bastırılmasında dönemin hükümeti (Fethi Okyar Hükümeti) yetersiz kalınca istifa etti. Yerine İsmet İnönü başbakan olarak yeni hükümeti kurdu.

İsyanı Bastırmak İçin Alınan Önlemler

• Takrir-i Sükûn Kanunu: İsmet Paşa hükümeti, ülkede düzeni ve güvenliği sağlamak amacıyla 1925'te "Huzur ve Güvenliği Sağlama Kanunu" anlamına gelen bu kanunu çıkardı.
• İstiklal Mahkemeleri Kuruldu: İsyancıları hızlı bir şekilde yargılamak ve cezalandırmak için Ankara ve Diyarbakır'da İstiklal Mahkemeleri yeniden faaliyete geçirildi.
• Bölgeye askeri birlikler sevk edildi ve isyan 1925 yılının Nisan ayında tamamen bastırıldı. Şeyh Sait ve adamları İstiklal Mahkemelerinde yargılanarak cezalandırıldı.

Şeyh Sait İsyanı'nın Sonuçları

• Türkiye Cumhuriyeti rejimini (laik ve demokratik yapıyı) yıkmaya yönelik ilk büyük çaplı silahlı isyandır.
• Çok Partili Hayata Ara Verildi: İsyanın çıkmasında rolü olduğu gerekçesiyle Türkiye'nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı. Böylece çok partili hayata geçişin ilk denemesi başarısızlıkla sonuçlandı.
• Musul Kaybedildi: Türkiye isyanla uğraştığı için Musul meselesinde İngiltere'ye karşı askeri ve diplomatik gücünü tam kullanamadı ve 1926 Ankara Antlaşması ile Musul'u İngiliz mandası altındaki Irak'a bırakmak zorunda kaldı.

2. Mustafa Kemal'e Suikast Girişimi (İzmir Suikastı - 1926)

Cumhuriyet rejiminden ve yapılan inkılaplardan rahatsız olan eski İttihatçılar ve bazı rejim karşıtları, hedeflerine ulaşmak için doğrudan Mustafa Kemal'i ortadan kaldırmayı planladılar. Onlara göre, "Mustafa Kemal ortadan kalkarsa Cumhuriyet ve inkılaplar da yok olurdu."

Olayın Gelişimi

Mustafa Kemal Paşa'nın 1926 yılında yapacağı yurt gezisi sırasında İzmir'e uğrayacağı haberi üzerine, suikastçılar planlarını hazırladılar. Plana göre, Mustafa Kemal'in arabası Kemeraltı semtinde yavaşladığı sırada ateş edilecek ve suikastçılar Ziya Hurşit, Laz İsmail ve Gürcü Yusuf, Giritli Şevki'nin kullandığı tekneyle Sakız Adası'na kaçacaklardı. Ancak Mustafa Kemal'in İzmir'e gelişinin bir gün gecikmesi planları bozdu. Yakalanma korkusuna kapılan tetikçileri kaçıracak olan motorcu Giritli Şevki, pişman olarak İzmir valisine durumu ihbar etti. Bunun üzerine suikastçılar silahlarıyla birlikte yakalandılar ve İstiklal Mahkemelerinde yargılanarak cezalandırıldı.

Mustafa Kemal'in Tepkisi

Atatürk, bu suikast girişimi üzerine kendisine karşı değil, doğrudan Türkiye Cumhuriyeti'ne ve yeniliklere karşı yapıldığını vurgulamış ve tarihe geçen şu sözü söylemiştir:

"Benim naçiz (değersiz) vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır (sonsuza dek yaşayacaktır)."

Bu söz, onun kişisel varlığından çok milletin egemenliğine ve cumhuriyetin kalıcılığına verdiği önemi göstermektedir.

3. Menemen (Kubilay) Olayı (1930)

Çok partili hayata geçiş için yapılan ikinci deneme olan Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın, kurucusu Fethi Okyar tarafından (partiye rejim karşıtlarının sızdığı gerekçesiyle) kapatılmasından kısa bir süre sonra, İzmir'in Menemen ilçesinde gerici bir isyan patlak verdi.

Olayın Gelişimi

23 Aralık 1930'da Derviş Mehmet ve adamları, Menemen'de toplanarak din elden gidiyor bahanesiyle halkı ayaklandırmaya çalıştı. Bu grubu dağıtmak ve olayı bastırmak üzere bölgeye gönderilen yedek subay öğretmen Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay ve iki bekçi (Hasan ve Şevki Beyler), isyancılar tarafından şehit edildi.

Olayın duyulması üzerine bölgeye hemen askeri birlikler gönderildi. İsyancılar yakalanarak Divan-ı Harp (Askeri Mahkeme) mahkemelerinde yargılandı ve ağır cezalara çarptırıldılar.

Menemen Olayının Özellikleri ve Sonuçları

• Cumhuriyet rejimine ve laikliğe karşı çıkarılan ikinci gerici isyandır.
• Devletin, laikliği ve Cumhuriyet'i koruma konusundaki kararlılığı bir kez daha ortaya konmuştur.
• Türkiye'de henüz demokrasi kültürünün tam olarak yerleşmediği anlaşılmış, bu nedenle çok partili hayata geçiş uzun bir süre (1946 yılına kadar) ertelenmiştir.
• Şehit Kubilay, "Devrim Şehidi" olarak anılmaya başlanmış, Türk gençliğinin cumhuriyeti ve laikliği koruma kararlılığının bir sembolü olmuştur.

Sonuç Olarak

Şeyh Sait İsyanı, İzmir Suikastı ve Menemen Olayı... Bu üç olayın da ortak noktası, Türkiye Cumhuriyeti'nin yenilikçi, laik ve demokratik yapısını yok etmeyi amaçlamasıdır. Ancak her üç olayda da Türk devleti ve milleti kararlı bir duruş sergileyerek rejimi ve inkılapları korumayı başarmıştır. Bu tehditler, demokrasinin bir anda kurulamayacağını, toplumun bu değerleri benimsemesi için zamana ve eğitime ihtiyaç olduğunu da acı tecrübelerle göstermiştir.

TEST SORULARI