Türkiye'nin Çok Partili Hayata Geçişi

Giriş

Cumhuriyet'in ilanından sonra Atatürk, demokrasiyi tam anlamıyla kurumlaştırmak için çok partili siyasi hayata geçiş denemeleri yapmıştı (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası). Ancak devrimlerin henüz yeterince kökleşmemesi ve rejim karşıtlarının bu partilere sızması nedeniyle bu denemeler başarısızlıkla sonuçlanmış, partiler kapatılmak zorunda kalmıştı.

II. Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte dünyada ve Türkiye'de yeni bir dönem başladı. Faşizm ve Nazizm gibi baskıcı rejimler yenilgiye uğramış, dünyada demokrasinin yıldızı parlamıştı. Türkiye'nin de bu yeni dünya düzeninde hak ettiği yeri alabilmesi için demokratikleşmesi, yani çok partili siyasi hayata geçmesi zorunlu hale gelmişti. Bu bölümde, 1945 sonrası Türkiye'sinde çok partili hayata geçiş sürecini ve Demokrat Parti'nin iktidara gelişini inceleyeceğiz.

Çok Partili Hayata Geçişin Nedenleri

1945 yılında II. Dünya Savaşı bittiğinde, Türkiye'nin tek partili (Cumhuriyet Halk Partisi - CHP) yönetimden çok partili yönetime geçmesini hızlandıran hem iç hem de dış nedenler vardı.

Dış Nedenler: * Dünyada Demokrasinin Zaferi: Savaşı, ABD ve İngiltere gibi demokratik ülkelerin başını çektiği Müttefikler kazanmıştı. Dünyada demokratik rejimlerin saygınlığı artmıştı. * Birleşmiş Milletler'e Üyelik: Türkiye, yeni kurulan Birleşmiş Milletler Teşkilatı'nın kurucu üyelerinden biriydi. Bu teşkilatın ruhu ve yayımlanan bildirgeler demokrasi, insan hakları ve özgürlükleri temel alıyordu. Türkiye'nin bu değerlere uyum sağlaması gerekiyordu. * Sovyet (Rus) Tehdidi: Savaş sonrası Sovyetler Birliği (SSCB), Türkiye'den Boğazlarda üs ve Doğu Anadolu'dan toprak (Kars, Ardahan) talep etti. Bu ciddi tehdit karşısında Türkiye, Batılı demokratik devletlerin (özellikle ABD'nin) desteğine ihtiyaç duydu. Batı bloku içinde yer alabilmenin en önemli şartlarından biri de demokratik sisteme (çok partili hayata) geçmekti.

İç Nedenler: * Ekonomik Sıkıntılar ve Tepkiler: II. Dünya Savaşı yıllarında uygulanan Varlık Vergisi, Toprak Mahsulleri Vergisi ve karne uygulamaları halkta büyük bir memnuniyetsizlik yaratmıştı. CHP iktidarı yıpranmıştı. * Demokratik Beklentiler: Toplumda aydınlar, iş adamları ve halk kitleleri daha fazla özgürlük ve siyasi katılım talep etmeye başlamıştı. Artık Türk milleti, Cumhuriyet rejimini özümsemiş ve farklı siyasi görüşlerin temsil edilmesine hazır hale gelmişti.

Bu gelişmeler üzerine Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, 1 Kasım 1945'te TBMM'nin açılış konuşmasında çok partili hayata geçişin işaretini verdi ve yeni partilerin kurulabileceğini açıkladı.

İlk Siyasi Partiler

Çok partili hayata geçiş sürecinde ilk olarak 1945 yılında Nuri Demirağ tarafından Millî Kalkınma Partisi (MKP) kuruldu. Bu, Cumhuriyet tarihinin kesintisiz çok partili hayata geçişteki ilk muhalefet partisidir. Ancak MKP, teşkilatlanmasını tamamlayamadığı için geniş kitlelere ulaşamadı.

Asıl büyük siyasi hareket ise Cumhuriyet Halk Partisi'nin kendi içinden koptu. CHP içinde "Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu" görüşmeleri sırasında partinin politikalarına muhalefet eden Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, TBMM başkanlığına "Dörtlü Takrir" (Dörtlü Önerge) adı verilen bir dilekçe verdiler. Bu önergede partinin daha demokratik bir yapıya kavuşturulması isteniyordu. Önergenin reddedilmesi üzerine bu dört isim CHP'den ayrılarak 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdular. Genel başkanlığa Celal Bayar getirildi.

1946 Seçimleri (Açık Oy - Gizli Tasnif)

Demokrat Parti'nin kurulmasıyla birlikte Türkiye'de siyasi hava bir anda ısındı. DP, halktan büyük ilgi gördü ve hızla teşkilatlandı. Hükümet, muhalefetin daha fazla güçlenmesini engellemek için yerel seçimleri ve genel seçimleri öne aldı.

21 Temmuz 1946'da Cumhuriyet tarihinin ilk tek dereceli ve çok partili seçimi yapıldı. Ancak bu seçim tarihe "açık oy, gizli tasnif" ilkesiyle geçmiştir. Yani vatandaşlar oylarını herkesin gözü önünde atıyor, ancak sayım işlemi gizli yapılıyordu. Bu antidemokratik uygulama nedeniyle seçimlere şaibe karıştı. Sonuçta CHP 395, DP ise 66 milletvekili çıkardı. DP ana muhalefet partisi oldu.

1950 Seçimleri ve "Beyaz Devrim"

1946 ile 1950 yılları arasında Türkiye'de demokrasinin yerleşmesi için önemli yasal düzenlemeler yapıldı. Seçim yasası değiştirilerek evrensel bir ilke olan "gizli oy, açık tasnif" esası kabul edildi. Artık vatandaşlar oylarını kapalı kabinlerde gizlice verecek, sayım ise herkesin gözü önünde açıkça yapılacaktı.

14 Mayıs 1950 tarihinde yapılan genel seçimler, Türkiye için tarihi bir dönüm noktası oldu. "Yeter! Söz Milletindir!" sloganıyla seçime giren Demokrat Parti (DP), %53 oy alarak 416 milletvekili çıkardı ve büyük bir zafer kazandı. 27 yıllık CHP iktidarı barışçıl, demokratik ve kansız bir şekilde el değiştirdi. CHP %39 oy ile 69 milletvekili çıkarabildi.

Seçimlerin ardından Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes ise Başbakan oldu. 1950 seçimleriyle Türkiye'de iktidarın demokratik yollarla halkın iradesiyle el değiştirmesi, Türk siyasi tarihinde "Beyaz Devrim" olarak adlandırılmıştır. Bu olay, Türkiye'nin demokratikleşme sürecindeki en önemli mihenk taşlarından biridir.