Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasının Temel İlke ve Amaçları

Giriş ve Öğrenilecekler

Bu konuda, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında izlenen dış politikanın temel dinamiklerini ve bu dinamikleri şekillendiren ilkeleri çok detaylı bir biçimde ele alacağız. Mustafa Kemal Atatürk'ün dış politika anlayışı; hayalperestlikten uzak, akılcı, barışçıl ve tamamen millî menfaatleri merkeze alan, yeni kurulan Türk devletinin köklerini sağlamlaştıran bir vizyona dayanıyordu. Bağımsızlık savaşından yeni çıkmış, yıllarca süren savaşlardan yorgun düşmüş bir milletin, dünya siyasetinde saygın ve sözü dinlenir bir konuma gelmesi, bu ilkelerin kararlılıkla, tavizsiz ve akıllıca uygulanması sayesinde mümkün olmuştur. Dış politikadaki hedefler ve bu hedeflere ulaşma yöntemleri, genç Cumhuriyetin sadece siyasi sınırlarını değil, aynı zamanda ekonomik, kültürel ve hukuki sınırlarını da korumaya yönelik olarak özenle inşa edilmiştir.

Tam Bağımsızlık

Türk dış politikasının en vazgeçilmez, en temel ve üzerine hiçbir şekilde pazarlık kabul etmeyen ilkesi "Tam Bağımsızlık"tır. Atatürk'e göre bağımsızlık, sadece sınırları belli bir toprak parçasında bayrak dalgalandırmak anlamına gelmez. Gerçek bağımsızlık; siyasi, mali, ekonomik, adli, askerî ve kültürel olmak üzere her alanda milletin kendi kaderini tayin etmesi ve hiçbir dış gücün vesayeti veya güdümü altına girmemesidir.

• Bağımsızlığın Kapsamı ve Sınırları: Sadece toprak bütünlüğünün yabancı ordulardan temizlenerek korunması değil, aynı zamanda ülkenin iç işleyişine zarar veren ekonomik ve siyasi imtiyazların, yani kapitülasyonların kesin bir dille reddedilmesi de tam bağımsızlığın olmazsa olmaz bir gereğidir.
• Dış Politikaya Yansıması ve Uygulama: Türkiye, uluslararası arenada başka devletlerin iç işlerine kesinlikle karışmadığı gibi, kendi iç işlerine, egemenlik haklarına ve yönetim sistemine de kimsenin karışmasına asla izin vermemiştir. Lozan Barış Antlaşması'nda aylarca süren tartışmalara rağmen kapitülasyonların koşulsuz şartsız kaldırılması, tam bağımsızlık ilkesinin uygulamaya konmuş en büyük ve en somut diplomatik başarılarından biridir. Devlet, içte ve dışta alınan kararlarda yalnızca kendi milletinin iradesine dayanmıştır.

Millî Menfaatleri Esas Alma

İç politikayı, halkın refahını ve kamuoyunun beklentilerini dikkate almadan yürütülecek bir dış siyasetin kalıcı olamayacağını düşünen Atatürk, dış politikada her adımda ülkenin ve milletin menfaatlerini her şeyin üstünde tutmuştur. * Menfaatin Tanımı: Bir milletin kendi güvenliği, huzuru, refahı, ekonomik kalkınması ve mutluluğu için uluslararası hukuka uygun olan her türlü girişim ve kazanım, o ülkenin millî menfaatidir. * Uygulama Alanı: Türkiye'nin izlediği dış politika, hiçbir zaman gerçekleştirilemeyecek emeller, boş hevesler veya geçmişin izinden giden yayılmacı (emperyalist) politikalar peşinde koşmamıştır. Bunun yerine eldeki kaynakların en doğru şekilde kullanılmasına, ülkenin kalkınmasına, milletin ekonomik ve sosyal refahına ve devletin güvenlik sınırlarına doğrudan katkı sağlayacak somut adımlar atılmıştır. Bu çerçevede, devletin sınırlarını genişletmekten ziyade, var olan vatan topraklarında en güçlü ve müreffeh yapıyı kurmak hedeflenmiştir.

Gerçekçilik ve Akılcılık

Atatürk'ün dış politika anlayışı, geçmişin kalıplaşmış dogmalarına, değişmeyen düşmanlıklara veya büyük ama içi boş hayallere değil; bilime, akla, mantığa ve o günün dünyasının içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik gerçeklere dayanır.

• Gerçekçilik: Uluslararası ilişkilerde ebedi, değişmez dostluklar veya sonsuza kadar sürecek kan davaları, düşmanlıklar yoktur; aksine, sürekli değişen dünya şartları ve devletlerin karşılıklı yarar ilişkileri vardır. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve ardından kurulan Cumhuriyet hükümetleri, Misakımillî ile belirlenmiş millî sınırlar içinde kalmayı ve bu sınırları korumayı hedeflemiş, diğer milletlerin topraklarına göz diken yayılmacı politikalardan özenle uzak durmuştur. Gerçekçilik ilkesi gereği, o anki imkanlar dâhilinde başarılabilecek hedefler belirlenmiştir.
• Akılcılık: Olayları sadece milliyetçi bir heyecan veya duygusal bir tepki çerçevesinde değil, çok boyutlu ve analitik bir bakış açısıyla değerlendirmektir. Dış politikadaki adımlar atılırken, masaya otururken veya bir ittifaka katılırken, dönemin dünya dengeleri, süper güçlerin politikaları, devletlerin askerî ve ekonomik güçleri ile olası tüm senaryolar titizlikle incelenmiştir. Akıl ve mantığın çözemeyeceği hiçbir uluslararası meselenin olmadığı kabul edilmiş, her kriz diplomatik akılla yönetilmiştir.

Mütekabiliyet (Karşılıklılık) ve Uluslararası Eşitlik

Mütekabiliyet, bir devletin diğer devletlere karşı sergilediği tutumun aynısını onlardan beklemesi ve aynı şekilde muamele görmesidir. Diplomasi dilinde "karşılıklılık" veya "eşitlik" ilkesidir. * Eşitlik Prensibi: Atatürk dönemi dış politikasında devletlerarası eşitlik prensibi her zaman ve her platformda ön planda tutulmuştur. Türkiye, uluslararası görüşmelerde (örneğin Lozan Konferansı'nın başından sonuna kadar) kendisini galip veya mağlup diğer tüm devletlerle tamamen eşit statüde görmüş, kendisine ikinci sınıf muamele yapılmasına şiddetle karşı çıkmış ve eşit olmayan hiçbir siyasi veya ekonomik antlaşmaya imza atmamıştır. * Lozan'daki Örneği: Lozan Antlaşması'ndaki azınlıklar maddesi bu durumun tarihimizdeki en güzel ve net örneğidir: Türkiye'deki gayrimüslim azınlıklara uluslararası hukuk çerçevesinde verilen hakların tamamen aynısının, Yunanistan'daki Türklere ve Müslümanlara da verilmesi şart koşularak tam bir mütekabiliyet sağlanmıştır.

Barışçılık ("Yurtta Sulh, Cihanda Sulh")

Türkiye, Kurtuluş Savaşı gibi kanlı ve zorlu bir süreçten çıkmış olmasına rağmen, daha Millî Mücadele yıllarında bile sorunların kan dökülmeden, diplomatik ve barışçıl yollarla çözülmesine büyük öncelik vermiştir. Savaş, ancak ve ancak milletin hayatı ve vatanın bütünlüğü tehlikeye düştüğünde başvurulacak, kaçınılmaz bir zorunluluk olarak görülmüş, bunun dışındaki her türlü savaş maceracılık ve "cinayet" olarak nitelendirilmiştir.

• Evrensel Vizyon ("Yurtta Sulh, Cihanda Sulh"): Türkiye, kendi sınırları içinde iç huzuru, güvenliği ve istikrarı sağlamayı hedeflediği kadar, bölgesel komşularında ve küresel çapta dünya barışına da aktif olarak katkıda bulunmayı amaçlamıştır. Çünkü dünyadaki herhangi bir yangının er ya da geç Türkiye'ye de sıçrayacağının bilincindeydi.
• Diplomatik Katılımlar: Dünyada barışı korumak amacıyla kurulan Milletler Cemiyetine (Cemiyet-i Akvam) üye olunması, Balkanlardaki tehlikelere karşı Balkan Antantı'nın oluşturulması ve Orta Doğu'daki İtalyan tehdidine karşı Sadabat Paktı'nın imzalanması, Türkiye'nin barışçıl, yapıcı ve birleştirici politikalarının en büyük somut kanıtlarıdır.

Türk ve Dünya Kamuoyunu Dikkate Alma

Dış politikada devlet adına kararlar alınırken ve adımlar atılırken hem ülke içindeki vatandaşların eğilimlerinin (Türk kamuoyu) hem de dış dünyadaki genel fikirlerin (dünya kamuoyu) dikkate alınması, Atatürk diplomasisinin bir diğer kilit ilkesidir. * İç Kamuoyu: Halkın haklı istekleri, beklentileri ve milletin çıkarları dış politikanın belirlenmesinde hükümete yol gösterici olmuştur. Milletin tasvip etmediği, onu tehlikeye atacak veya ekonomik yük getirecek adımlardan kaçınılmıştır. * Dış Kamuoyu: Türkiye, barışçıl, tutarlı ve hukuka saygılı adımlarıyla dünya kamuoyunda güvenilir, onurlu ve saygın bir devlet imajı oluşturmuş; sorunlarını oldu-bittiye getirmek yerine uluslararası hukuka, anlaşmalara ve evrensel adalete saygı çerçevesinde mahkemelerde ve konferans masalarında çözmüştür.

Özetle;

Atatürk dönemi dış politikası, ayakları yere sağlam basan, geçmişin hayalleri peşinde koşmayan, ülkenin sınırlarını, ekonomisini ve tam bağımsızlığını titizlikle koruyan, dünya barışına samimi bir şekilde katkı sağlayan ve uluslararası ilişkilerde eşitlik ve saygınlığı temel alan eşsiz bir sistem üzerine inşa edilmiştir. Bu sarsılmaz ilkeler sayesinde genç Türkiye Cumhuriyeti, Lozan sonrası dönemde karşılaştığı karmaşık uluslararası sorunları (örneğin Boğazlar meselesi veya Hatay sorunu) savaşmadan, sadece diplomatik deha, barışçıl yöntemler ve akılcı hamlelerle çözmeyi başarmıştır.